Lijnen helpt niet

Overgewicht voorkomen door niet te veel te eten klinkt voor drs. Ilse Nijs net iets te eenvoudig. Aan het overweldigende aanbod van ‘ongezond’ voedsel is nauwelijks te ontkomen, bovendien lijken sommige mensen extra gevoelig voor voedselprikkels. Oplossingen voor de overgewichtepidemie liggen daarom zowel bij het individu als bij de overheid.

Door drs. Ilse Nijs

Niemand wil dik zijn. Stel je mensen voor de keuze, dan kiezen de meesten resoluut voor een slank lichaam. ‘Slank zijn’ wordt in onze westerse cultuur geassocieerd met een succesvol leven en een blakende gezondheid. Iedereen weet dat je slank kunt blijven of worden door een gezonde leefstijl, dus door gezond te eten en voldoende te bewegen. Toch is ruim de helft van de westerse bevolking te zwaar. Hoe komt dat?
Vanuit verschillende wetenschapsdisciplines proberen onderzoekers licht te werpen op het overgewichtprobleem. Hun bevindingen druisen soms lijnrecht  in tegen bestaande opvattingen. Daarbij rijst de vraag wie in feite verantwoordelijk is voor de huidige ‘overgewichtepidemie’. Kan het individu geheel verantwoordelijk worden gesteld voor zijn leefstijl of is het aan de overheid om meer drastische maatregelen te nemen om overgewicht tegen te gaan?

Evolutie
Eén van de meest adaptieve eigenschappen van de mens is dat hij op zeker moment trek krijgt in en op zoek gaat naar voedsel. Door de evolutie heen heeft de mens ook een uitgesproken voorkeur ontwikkeld voor direct energieverschaffend, dus zoet en vet voedsel, omdat dit in tijden van schaarste de kans op overleven vergrootte. De laatste jaren zijn onderzoekers er in geslaagd een aantal genen te identificeren die bepalend zijn voor deze motivatie tot eten.
Varianten van deze genen lijken in directe relatie te staan tot het voorkomen van overgewicht in bepaalde families. Wat genetisch wordt overgeërfd lijkt de mate te zijn waarin iemand trek heeft in voedsel en de hoeveelheid voedsel die iemand nodig heeft om een gevoel van verzadiging te ervaren. In feite is ons eetgedrag erfelijk bepaald. Gedragsonderzoek bevestigt dit indirect: niet een minder actieve leefstijl, maar overconsumptie lijkt de doorslaggevende factor voor de overgewichtcijfers. Met andere woorden, we eten te veel.
Zoals elk gedrag wordt ook eetgedrag gereguleerd in de hersenen. Bij personen met ernstig overgewicht zijn verstoringen aangetroffen in het hersensysteem dat de motivatie voor voedsel regelt. Deze verstoringen zouden er onder meer voor kunnen zorgen dat deze personen overgevoelig zijn voor voedselprikkels in de omgeving, zoals de geur en het zien van lekker voedsel. Verondersteld wordt dat zij bijzonder alert zijn voor voedselprikkels en snel en intens trek ervaren, zelfs wanneer zij geen honger hebben.











Kwetsbaar
Bovenstaande onderzoeksbevindingen suggereren dat sommige (zelfs veel) mensen op dit vlak kwetsbaar zijn en een groter risico lopen te veel te eten en zwaarlijvig te worden. De eetlust van hun hersenen maakt het hen moeilijk om lekker eten te weerstaan en slank te blijven.
Deze genetische kwetsbaarheid lijkt echter alleen tot uiting te komen in een omgeving waarin energierijk en lekker voedsel gemakkelijk verkrijgbaar en goedkoop is, zoals de huidige westerse samenleving. Sommige onderzoekers stellen dan ook, dat de toename van het aantal mensen met ernstig overgewicht in de afgelopen decennia is toe te schrijven aan de huidige dikmakende omgeving. En die valt onder de verantwoordelijkheid van de overheid.

Maar toch: de mens is geen willoos wezen dat zonder meer is overgeleverd aan zijn genen en hersenen. Als puntje bij paaltje komt, neemt het individu zelf de beslissing om al dan niet te eten, maakt hij zelf een keuze uit het beschikbare voedselaanbod en wil hij wel of niet een goed voorbeeld voor zijn kinderen zijn.
Sommige mensen maken het zichzelf overigens onnodig moeilijk: zij doen smalend over de klassieke - en meest succesvolle! - leefstijlregels  (‘eet gezond en beweeg voldoende’) en kiezen ervoor zichzelf bij tijd en wijle uit te hongeren met het zoveelste modedieet. Het is algemeen bekend dat lijnen op de lange termijn niet effectief is.
Anderzijds is het aan de overheid om burgers een handje te helpen, bijvoorbeeld door een verbod op reclame voor overbodige vet-zoete snacks, een verbod op frisdrank en snoep in (de buurt van) scholen, zwembaden, pretparken en speeltuinen, door het aantal fastfoodrestaurants in het straatbeeld te begrenzen en door voorlichting.
Werkgevers kunnen hun werknemers beschermen door de kwaliteit van het aanbod in de bedrijfskantine te verbeteren, onder meer door het weren van ongezonde snacks en het goedkoper maken van gezond eten.
Laten we de huidige situatie op zijn beloop, dan dreigt overgewicht de hongersnood van zijn dubieuze troon te stoten als het wereldprobleem dat leidt tot de meeste ziekte en sterfte. Interventies op verschillende niveaus van de samenleving zijn dan ook noodzakelijk.
Waarom niet starten bij uzelf?

----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Drs. Ilse Nijs is diëtiste en geestelijke gezondheidskundige en sinds 2004 verbonden aan de FSW. Momenteel is zij laatstejaars promovenda bij het Instituut voor Psychologie. Haar onderzoek richt zich voornamelijk op de rol van informatieverwerkings-processen bij de hunkering naar voedsel, eetgedrag en lichaamsgewicht.
Van 1994 tot 1998 volgde Nijs een opleiding in de voedings- en dieetleer aan de Katholieke Hogeschool Leuven (België). Van 1998 tot 2003 werkte zij als diëtiste en onderzoeksmedewerker aan de Universiteit Maastricht, capaciteitsgroep Humane Biologie. Van 2001 tot 2004 studeerde zij gezondheids- wetenschappen (afstudeerrichting geestelijke gezondheidskunde) aan de Universiteit Maastricht.