De beweging tegen God: De goddeloze denkers Marx, Darwin en Nietzsche en hun wereldschokkende gedachten

Drs. Jan Lagendijk

Wie al wat ouder is, heeft het karakter van de zondag in de afgelopen decennia onherkenbaar zien veranderen. Vroeger een dag van rust, inkeer en kerkgang (of volgens sommigen: verveling). Tegenwoordig een dag van ontspanning, bedrijvigheid en boodschappen doen (of volgens sommigen: vervelingsbeheersing). Binnen afzien- bare tijd verdwijnt ook nog de laatste zondag – de koopzondag. Dan onderscheidt de zondag zich in niets meer van een doordeweekse dag.

Het verdwijnen van de zondag is één van de vele alledaagse gevolgen van een eeuwenoude filosofische gedachte waarvan de uiterste consequenties nog maar nauwelijks tot ons zijn doorgedrongen. Wanneer Descartes aan het begin van de 17e eeuw als eerste verklaart dat de zelfbewuste mens het fundament van de kosmos is, heeft hij er geen flauw vermoeden van, dat hij daarmee een beweging tegen God in gang zet die onherroepelijk is. Wanneer Kant aan het eind van de 18e eeuw stelt, dat de moderne, verlichte mens zich uit zijn zelfverkozen onmondigheid dient te bevrijden, heeft hij er volstrekt geen weet van, dat hij daarmee de dood van God aankondigt. De uiterste consequenties van de moderne verzelfstandiging (emancipatie) van de mens komen pas in de 19e eeuw voor het eerst aan het licht – in het werk van Marx, Darwin en Nietzsche.

De 19e en 20e eeuw kennen heel wat bewegingen (-ismen) die zich direct of indirect tegen God afzetten: liberalisme, socialisme, communisme, fascisme, humanisme, feminisme, etc.. Al deze bewegingen, hoe verschillend verder ook, vinden hun voedingsbodem in het denken van Marx, Darwin en Nietzsche.

Deze cursus behandelt diepgaand de filosofische gedachten van Marx, Darwin en Nietzsche en hun blijvende invloed op het hedendaagse denken en doen.

De thema’s en vragen die daarbij aan de orde komen, zijn onder meer:

Is een moraal zonder God mogelijk?
Wat wil het zeggen, dat wij “voorbij goed en kwaad” zijn (Nietzsche)?
Wat heeft de hedendaagse voorrang van het economisch denken (Marx) te maken met de dood van God?
Is Nietzsches “laatste mens” de huidige ‘boodschappenmens’?
Wat is de Verlichting? Hoe is zij ontstaan (Descartes, Spinoza, Kant)?
Gaat het verdwijnen van God hand in hand met de vooruitgang van wetenschap en techniek?
Is Darwins evolutieleer in strijd met Gods woord?
Kan men met behulp van de evolutieleer aantonen dat “God een misvatting” is?
Wat zou het atheïsme zijn zonder God?
Nu er geen leven na de dood meer is, komt er – zegt Nietzsche – een enorm gewicht op ons leven te rusten: het is nu of nooit. Vanwaar dan “de ondraaglijke lichtheid van het (moderne) bestaan”?
De invloed van Marx, Darwin en Nietzsche op de filosofie van de 20^e eeuw is enorm. Er is bijna geen 20^e eeuwse filosoof (van Heidegger en Sartre tot Arendt en Dennett) die zich niet in hen verdiept heeft. Waarom zijn Marx, Darwin en Nietzsche zo onontkoombaar voor het huidige denken?
Onze wereld kenmerkt zich door voortdurende verandering en rusteloosheid. De moderne mens rent van de ene crisis naar de andere – voortdurend dienen zich nieuwe problemen en oplossingen aan, enzovoorts. Is de beweging tegen God uiteindelijk een doelloze beweging?

Deze cursus maakt onderdeel uit van het Hovo jaarthema.

Drs. J. Lagendijk is docent filosofie. Hij studeerde filosofie en psychologie in Leiden en Amsterdam. Tevens geeft hij op freelance basis lezingen en verzorgt hij filosofiecursussen voor verenigingen en bibliotheken.