Laudatio voor laureaat 16e Mandevillelezing 20 mei 2010
Door Jan Valkier, bestuur De Club Rotterdam
De voorzitter van de Club Rotterdam, Ben Vree, excuseert zich want hij kan er vandaag helaas niet bij zijn en ik als mede bestuurder mag hem vervangen. Met gepaste trots mag ik wel zeggen. Gepaste trots omdat, na mijn economie studie aan deze mooie universiteit, Shell mijn eerste werkgever werd en ik zeer goede herinneringen koester aan die leerzame periode.
Namens de Club Rotterdam en de Stichting Bernard Mandeville dank ik U hartelijk voor uw lezing. De Stichting eert u vandaag als inspirerend en maatschappelijk betrokken leider van een van de grootste bedrijven ter wereld.
Uw visie op leiderschap heeft u ontwikkeld binnen Royal Dutch Shell waaraan u bijna veertig jaar verbonden bent. U begon er in 1971 als technoloog en marketeer. Uiteindelijk werd u in 2004 Chief Executive Officer van deze wereldwijde multinational, een functie die u vijf jaar lang uitoefende. Het jaar 2004 was overigens niet het meest gemakkelijke moment om te beginnen als CEO, want Shell had in die tijd te maken met een crisis over de omvang van zijn reservevoorraden. Al vanaf het eerste moment van uw aantreden als CEO hoorden we veel over uw manier van leiding geven en uw visie op leiderschap. In een rede die u hield in mei 2004 in Houston, sprak u duidelijke taal. U zei onomwonden dat medewerkers meer en beter moesten gaan samenwerken, zich langer moesten verbinden aan één functie, en minder egocentrisch te werk moesten gaan. De nieuwe kernwaarden waren leadership, accountability en teamwork.
Uw boodschap was gedurfd, en ging in bepaalde opzichten tegen de gangbare trends in. Daarmee doel ik bijvoorbeeld op uw pleidooi om langer in één functie te blijven werken, om zo een hoger niveau aan professionaliteit te kunnen ontwikkelen. Dit terwijl job hoppen op het moment van uw aantreden als CEO wereldwijd op veel plaatsen nog volop in de mode was, en lange dienstverbanden vaak het stempel ‘ouderwets’ meekregen. U nam stelling tegen te kort durende dienstverbanden, want als medewerkers te weinig tijd doorbrengen in dezelfde functie, kunnen ze volgens u geen echte professionals worden en zijn ze niet accountable voor hun daden. Een gemiddelde periode van vier tot zes jaar of langer binnen dezelfde functie vond u hard nodig binnen een bedrijf als Shell.
De inhoud van uw toespraak in Houston kwam neer op een flinke cultuurschok voor Shell. Terugblikkend mogen we vaststellen dat u in uw opzet ruimschoots bent geslaagd. Onder uw leiding ontworstelde Shell zich in relatief korte tijd aan de reservecrisis en herstelde het bedrijf zijn reputatie. Ook was u de drijvende kracht achter de totstandkoming van één centraal hoofdkantoor in plaats van een structuur met twee hoofdkantoren, het verscherpen van de focus op techniek, het zoeken naar nieuwe olie- en gasvelden, en het versterken van de bedrijfscultuur. Kortom, als CEO aarzelde u niet om uw nek uit te steken, met positieve resultaten als gevolg.
Tegen het einde van uw CEO-schap kreeg u te maken met een tweede crisis, die dit keer de gehele wereld raakte. Hiermee doel ik op de mondiale kredietcrisis, waarvan de oorzaak binnen de bankensector ligt. Een crisis met gevolgen voor iedereen: burgers, bedrijven en staten. In een interview met de Volkskrant uit 2009 zei u hierover dat het door de kredietcrisis duidelijk was geworden dat het ‘laissez faire’ model, waarbij de markt volledig de vrije hand krijgt, niet werkt. U pleitte voor meer regulering van het bankwezen, met een staat die duidelijke grenzen stelt aan de bewegingsvrijheid van de banken. Met deze boodschap toonde u wederom aan niet bang te zijn om op heldere wijze met uw mening naar voren te komen, ook op maatschappelijk gebied.
Uw pleidooi om de bankensector meer aan banden te leggen, zou waarschijnlijk met veel instemming zijn begroet door de naamgever van onze stichting, Bernard Mandeville. In zijn beroemdste werk, The Fable of the Bees, zegt Mandeville onder andere dat een regering meer moet reguleren dan opleggen, wil ze succesvol zijn. Maar volgens Mandeville zijn er ook duidelijke grenzen nodig om te voorkomen dat het nastreven van eigen belang te zeer ten koste gaat van de maatschappij. Voor die gevallen dient volgens Mandeville wetgeving opgesteld te worden waarin grenzen worden gesteld aan het ongebreideld nastreven van eigen belang. En die wetgeving dient streng gehandhaafd te worden. Deze visie van Mandeville is nu actueler dan ooit, getuige bijvoorbeeld de pogingen van de Amerikaanse president Obama om strengere regelgeving te ontwikkelen voor de banken in de Verenigde Staten. Met uw visie bevindt u zich dus in bijzonder goed gezelschap!
Concluderend heeft u een zeer heldere en inspirerende visie op leiderschap. Deze zal in vele geledingen een positieve bijdrage hebben geleverd aan de bedrijfscultuur en het succes van Shell, en zal dat in de toekomst ongetwijfeld ook blijven doen.
Uw getoonde leiderschap zet u nu in binnen diverse commissariaten en bestuursfuncties. Eén daarvan is de functie van vicevoorzitter van een expertgroep van denkers over een nieuw Strategisch Concept voor de NAVO. Deze expertgroep richt zich met name op de vraag wat de kerntaak van de NAVO is in de context van de wijzigende machtsverhoudingen in de wereld, de opkomst van veiligheidsdreigingen (zoals terrorisme, cyberaanvallen en piraterij), energievoorzieningzekerheid, en de gevolgen van klimaatverandering. Het rapport is afgelopen maandag uitgekomen en ook hier zien we duidelijk uw hand. De boodschap simpel proberen over te brengen namelijk in drie zinnen uitleggen waar de NAVO voor staat zodat iedereen de missie van de NAVO kan begrijpen. Kortom, in heldere taal geeft u opnieuw uw visie op complexe vraagstukken.
Afsluitend wil ik uw heldere taal linken aan deze universiteit. Bijna 30 jaar geleden zat ik in deze zaal en kregen we onderwijs in boekhouden van professor van der Grift. Een man die in Jip en Janneke taal het toch wel saaie boekhoudvak kon uitleggen. Zo is mij altijd bijgebleven hoe je een balans moest lezen. Hij zei: “ wat we leuk vinden zetten we links op de balans en wat we niet leuk vinden rechts”. Hadden maar meer mensen naar deze simpele uitleg geluisterd dan hadden ze begrepen dat schulden rechts op de balans staan en dat schulden niet leuk zijn. Een kredietcrisis was dan misschien voorkomen!
Namens de Stichting Bernard Mandeville en iedereen die hier vandaag aanwezig is: hulde voor uw inspirerende leiderschap en maatschappelijke betrokkenheid als ondernemer!
