De kwestie: vrijwilligerswerk, een kwestie van doen
Tekst Caroline van der Schaaf, fotografie Ronald van den Heerik
Maatschappelijke stages zijn een veel besproken onderwerp in de Nederlandse samenleving en de politiek. Het CDA lanceerde het plan om alle scholieren drie maanden stage te laten lopen bij vrijwilligersorganisaties. Jongeren leren het beste hoe de samenleving in elkaar zit door er actief aan deel te nemen, is het idee achter dat voorstel. Tijdens de stage leren ze verantwoordelijkheid dragen voor maatschappelijke belangen en doen ze competenties op. Tegelijkertijd bieden de stages vrijwilligersorganisaties de kans om vrijwilligerswerk aantrekkelijker te maken voor jongeren. |
Vrijwilligerswerk, een kwestie van doen
Vogels tellen in het Amazonegebied, kinderhoofdjes controleren op luizen, een website opzetten voor de plaatselijke voetbalclub. Voor iedereen is er wel een geschikte vorm van vrijwilligerswerk te vinden. Maar hebben mensen tegenwoordig nog wel tijd om zich belangeloos in te zetten voor de medemens? Volgens dr. Lucas Meijs, hoogleraar Vrijwilligerswerk aan de RSM, is dat helemaal geen kwestie van tijd over hebben.
Waarom is vrijwilligerswerk zo belangrijk?
"Vrijwilligerswerk is langs drie lijnen van belang: ten eerste voor de vrijwilligers zelf. Zij halen veel voldoening uit het werk dat zij doen. Soms compenseert het ook voor moeilijkheden in een betaalde baan. Ten tweede creëert en onderhoudt vrijwilligerswerk het sociale kapitaal en de sociale cohesie in een samenleving. En ten derde zouden veel dingen een stuk duurder zijn als er niet zoveel vrijwilligers waren. Lidmaatschappen van sportclubs of politieke verenigingen bijvoorbeeld, want die draaien grotendeels op vrijwilligers."
Zijn er in Nederland veel organisaties die louter op vrijwilligers draaien?
"De meeste organisaties zijn een mengeling van vrijwilligers en beroepskrachten. Beroepskrachten zijn nodig voor de continuïteit van een organisatie. Maar als je ziet dat er bij een instelling als De Zonnebloem 38.000 vrijwilligers actief zijn en slechts 100 beroepskrachten, dan kun je wel zeggen dat die organisatie voornamelijk op vrijwilligers draait. Hetzelfde geldt voor sportclubs, waar in totaal 1,2 miljoen vrijwilligers actief zijn. Bij politieke actiegroepen, buurtgroepen en kleine theatergezelschappen zijn meestal alleen maar vrijwilligers actief."
Er wordt soms gezegd dat vrijwilligers minder kundig zijn dan beroepskrachten. Wat vindt u daarvan?
"Onzin. Of je je werk goed doet, ligt er echt niet aan of je daar wel of niet voor betaald krijgt. Het komt wel voor dat mensen niet op de goede plek zitten en ergens niet geschikt voor zijn, maar dat is met beroepskrachten niet anders."
Doet u zelf vrijwilligerswerk?
"Ja, op verschillende plaatsen. Ik ben voorzitter van een grote scoutingvereniging in Capelle aan den IJssel. Daarnaast zit ik in een aantal besturen en raden van toezicht, maar dat is meer op afstand. De scouting is het echte, wekelijkse vrijwilligerswerk."
Wordt het steeds moeilijker om vrijwilligers te vinden?
"Voor sommige organisaties wel. Er is een tekort aan mensen in bepaalde sportverenigingen. Maar in totaal doen er 1,2 miljoen mensen vrijwilligerswerk in de sport. Dus de verklaring dat mensen niet meer willen, klopt niet. Misschien vragen we wel te veel."
Hoe bedoelt u dat?
"Op sommige plaatsen worden vrijwilligers overbenut door de te grote vraag. Ouders worden op basisscholen gevraagd om zeven keer per jaar met een uitstapje mee te gaan. Ik ben bang dat we daarmee op een grens zitten waarbij misschien wel in één keer die spankracht kapot gaat en er vervolgens niemand meer beschikbaar is."
Bent u ervoor om maatschappelijke stages verplicht te stellen in het middelbaar onderwijs?
"Zeker. Er zijn zoveel dingen verplicht in het onderwijs en dit hoort er ook gewoon bij. Als vervolgopleidingen meer zouden mogen selecteren aan de poort, zoals onze medische faculteit doet, dan zouden we er steeds meer op kunnen letten of mensen al eens hebben kennis gemaakt met het veld en of ze extra actief zijn. Op termijn zou dat betekenen dat mensen meer vrijwilligerswerk gaan doen. Kijk, het is terecht dat je niet naar het conservatorium mag als je nog nooit een muziekinstrument hebt gespeeld. Maar ik vind het bizar dat je een hoge opleiding voor journalistiek kunt doen zonder ooit te hebben geschreven. Als al die 18-jarigen die journalistiek willen gaan doen niet alleen een cijferlijst maar ook een portfolio moeten laten zien, dan beginnen ze massaal het hockeykrantje vol te schrijven. Jongeren op Amerikaanse high schools scoren ontzettend hoog als het om vrijwilligerswerk gaat. Dat is een combinatie tussen community service vanuit scholen en de druk vanuit vervolgopleidingen."
Maar dat neigt meer naar dwang dan naar vrijwilligheid.
"We leven in een georganiseerde samenleving, dus je moet dit ook organiseren. Ik heb niet zulke problemen met lichte vormen van dwang. Als een bedrijf zegt: ‘Als je bij ons wilt werken, moet je laten zien dat je wat meer hebt gedaan en daar denken we op deze of deze manier aan’, dan vind ik dat geen dwang. Dat is meer verhelderen."
Het lastige is natuurlijk dat scholieren en studenten zo druk bezet zijn. Er blijft vast weinig tijd over voor vrijwillige activiteiten.
"Vrijwilligerswerk is niet iets wat je doet omdat je tijd over hebt, dat is een misvatting. Vrijwilligerswerk doen mensen vooral omdat ze denken dat ze een bijdrage kunnen leveren. Maar de leeftijdsgroep waarin studenten vallen, scoort over het algemeen iets lager dan het Nederlandse gemiddelde, dat klopt."
Hoe komt dat?
"Er zijn twee grote verklaringen waarom mensen vrijwilligerswerk doen. De eerste verklaring is dat mensen ergens persoonlijk voor worden gevraagd. De tweede is dat er een aanleiding voor is. Een flink aantal van die aanleidingen hebben de meeste jongeren gewoon nog niet. Er komt bijvoorbeeld ontzettend veel vrijwilligerswerk op je pad als je kinderen hebt: ouderparticipatie op basisscholen en sportclubs bijvoorbeeld. Daarnaast hangt veel vrijwilligerswerk samen met het hebben opgedaan van bepaalde ervaringen. Wat dat betreft vind ik het een goed teken dat je weinig jongeren als vrijwilliger in hospices tegenkomt. Ik wil ook geen 20-jarige leesmoeders zien op basisscholen. Want dat betekent dat ze op hun 16e moeder zijn geworden."
Hoe kunnen we vrijwilligerswerk aantrekkelijker maken voor studenten?
"Door hen de kans te geven zich met dat vrijwilligerswerk te onderscheiden van anderen. Je kunt ze belonen in de vorm van extra studietijd of in de vorm van erkenning. Door ze gewoon groot applaus te geven en goed vast te leggen wat ze hebben gedaan, zodat ze het op hun cv kunnen zetten. Maar er is niemand die keihard bij een studentenvereniging gaat werken alleen maar om dat op zijn cv te kunnen zetten. En er gaan geen hordes studenten vrijwilligerswerk doen omdat wij als Erasmus Universiteit daar groot applaus voor geven. Maar het zal wel een aantal mensen over de streep trekken en dat is het interessante aan die maatschappelijke stages. En ook aan het project service learning op de universiteit, waarbij studenten als onderdeel van hun opleiding relevant vrijwilligerswerk doen voor een non-profitorganisatie. Er zijn veel mensen die uit een situatie komen waar vrijwilligerswerk onbekend is. Voor hen is zo’n eerste kennismaking, geregeld via school of universiteit, heel relevant."
In 'de kwestie' reageert iedere week een wetenschapper van de Erasmus Universiteit Rotterdam op een actueel vraagstuk in de media. 'De kwestie' komt tot stand in samenwerking met Erasmus Magazine, opinie- en informatieblad van de Erasmus Universiteit Rotterdam.
