Averechts recht - Archief 1999
3 december 1999
Oratie prof. dr. R.J. van den Bergh, hoogleraar Rechtseconomie
Wet-en regelgeving leidt soms tot effecten die het tegendeel zijn van de door de beleidsmakers beoogde resultaten. Ook kunnen neveneffecten worden veroorzaakt waarvan de globale maatschappelijke kosten de baten op bepaalde deelterreinen van het beleid overstijgen. Dit is averechts recht.
Ook rechters nemen deel aan het beleid wanneer ze een invulling geven aan open normen. Rechtspraak is een verdere bron van averechts recht: soms wordt vanuit het vermeende belang van een zwakkere partij een uitspraak geveld die de te beschermen groep eerder benadeelt dan bevoordeelt. In zijn oratie, waarmee hij op vrijdag 3 december 1999 het ambt van hoogleraar Rechtseconomie in de Faculteit der Rechtsgeleerdheid aan de Erasmus Universiteit aanvaardt, gaat dr. R.J. van den Bergh op zoek naar de oorzaken deze ongewenste effecten en suggereert hij remedies ter voorkoming van averechts recht.
Van den Bergh ziet drie oorzaken van averechts recht. Juristen denken vaak ex post: zij beoordelen of rechtsregels een rechtvaardige oplossing bieden voor conflicten die zich in het verleden hebben voorgedaan. Wie slechts aandacht heeft voor het verleden, sluit zijn ogen voor ongewenste effecten in de toekomst. Andere oorzaken houden verband met de wijze waarop beleid voor de toekomst tot stand komt. De kwaliteit van wet-en regelgeving lijdt onder de selectieve aandacht van de wetgever. Zo kan het bedwingen van één risico een ander risico veroorzaken of in ernst doen toenemen. Het is van belang te vermijden dat regulering tot een netto welvaartsverlies leidt. Een derde oorzaak van averechts recht is het vershuiven van de aandacht in beleidsdiscussies van het beoogde objectief naar de keuze van de middelen om een bepaalde doelstelling te realiseren. Als het middel tot doel wordt verheven (bijvoorbeeld marktintegratie als doel op zich in het Europees recht), verhoogt de kans op ongewenste effecten.
De oratie biedt talrijke voorbeelden van averechts recht in diverse domeinen: de daling van de kwaliteit van de huurwoningen als gevolg van huurprijsreglementering, verschraling van het aanbod van producten en diensten als gevolg van verkeerd begrepen consumentenbescherming, negatieve spill-over effecten van veiligheidsregulering, inefficiënte en vanuit verdelingsoogpunt onrechtvaardige effecten van Europees recht en perverse effecten van deregulering. Elk van deze voorbeelden wordt toegelicht aan de hand van de eerder aangegeven oorzaken van averechts recht.
Wetgevingskwaliteit is meer dan redactionele kwaliteit en interne juridische consistentie. Recht moet ook consistent zijn met externe maatschappelijke waarden, zoals economische efficiëntie. Averechtse welvaartseffecten kunnen worden voorkomen door een economische analyse van voorstellen van wet-en regelgeving. De belangrijkste inbreng van de rechtseconoom is daarbij het ex ante perspectief, samen met het ter beschikking stellen van een theorie ter verklaring en voorspelling van het menselijk gedrag (die de rechtsdogmatische benadering mist). In de oratie wordt ingegaan op de mogelijkheden en beperkingen van een kosten-baten analyse. Dergelijke analyse zal, als ze goed wordt uitgevoerd, de te verwachten ongunstige effecten van regelgeving blootleggen. Daarbij is het van belang in te zien dat kosten-baten analyse een beslissingsprocedure is en geen moreel criterium. Regelgeving geen kosten-baten analyse overleeft kan toch wenselijk zijn om niet strikt economische doelstellingen te realiseren. Economische analyse blijft ook in deze laatste hypothese belangrijk omdat nagegaan kan worden of de gebruikte instrumenten effectief zijn om het beoogde resultaat te bereiken (kosten-effectiviteitsanalyse). De belangrijkste uitdaging blijft de verbetering van de kwaliteit van de rechtspraak. Als men de rol van de rechterlijke macht in het creëren van beleid niet wil beperken, zal ter voorkoming van averechts recht ook bij rechters de aandacht moeten verschuiven van de zorg om een rechtvaardige oplossing van individuele geschillen naar de te verwachten toekomstige welvaartseffecten van hun uitspraken.
Noot voor de pers
Oratie: vrijdag 3 december 1999, 16.00 uur
Plaats: Woudestein, Aula
Info: bij de hoogleraar, tel. 010408 1616,
e-mail: r.vandenbergh@frg.eur.nl
of bij de afdeling Interne en Externe Betrekkingen, tel. 010408 1777
Averechts recht
