Naar een duurzaam Nederlands Pensioenstelsel

Op 2 september 2011 organiseerde de Erasmus School of Accounting & Assurance een symposium over het Nederlandse pensioenstelsel en de duurzaamheid hiervan. Dit betrof niet de persoonlijke insteek van pensioenen maar de maatschappelijke insteek en de professionele rol bij dit thema. Pensioen is voor iedereen een discussiepunt en keynote speaker prof. dr. Jan Peter Balkenende gaf zijn visie op het Nederlandse pensioenstelsel.

Pensioenen een rustig bezit?

Het thema waar Balkenende over spreekt is de Duurzaamheid en houdbaarheid van het Nederlands pensioenstelsel. Zo vertelt hij: ‘In het verleden was niemand bezig met het pensioen. Het was een rustig bezit. Dit was een onderwerp wat later wel aan de orde kwam. Tegenwoordig is het debat rondom pensioenen veranderd. In pensioenen komen verschillende aspecten samen: het gaat over de organisatie van de samenleving, de verhouding met de overheid, de maatschappelijke organisaties, de markt en de preferenties van de mensen zelf en ook de verhouding tussen de oudere generatie en de jongere generatie. Dit alles heeft ook nog eens te maken met de financierbaarheid.’

Balkenende vindt ons Nederlandse organisatiemodel zeer aantrekkelijk. Hij ziet het als een combinatie van overheidsfaciliteiten, de rol van sociale partners en het privaat arrangement. Hij ziet dit ook als de reden waarom er zoveel waardering is voor het Nederlands Pensioen model in het buitenland.

Groene Bevolkingsopbouw

Het systeem van pensioenen in Nederland werd opgebouwd in een tijd van een ‘Groene bevolkingsopbouw’. Er waren weinig ouderen en veel jongeren. Het was een tijd van maatschappelijke discipline. Meerdere mensen waren in de veronderstelling dat ze geen AOW nodig hadden of ze wilden geen AOW.

Houdbaarheid

‘De term houdbaarheid is eigenlijk een kernbegrip geworden in het pensioendebat’ stelt Balkenende. ‘Zijn de pensioenen houdbaar? Wat zien we nu? Er zijn nu lagere dekkingsgraden, dat hangt samen met de vraag wat er gebeurt op de financiële markten. We hebben te maken met lage rentestanden. Dus zodra de rente terugvalt, hebben we een probleem. We praten vaak over aandelen, maar de rentestand is echt belangrijk. Daarnaast worden we in de toekomst allemaal een stukje ouder en zullen we langer moeten doorwerken om dat pensioen betaalbaar te houden.’

Vertrouwen

Waarom is vertrouwen zo belangrijk? Volgens Balkenende ontstaat er een ingewikkeld debat wanneer we erachter komen dat er op bepaalde vlakken onzekerheden zijn. Zo vertelt hij: ‘mensen dachten eerst; ik krijg 70% van mijn laatste verdiende inkomen. Dat is nu niet meer zo. Mensen gaan dat inzien. Lange tijd kon er worden geïndexeerd. Deze situatie wordt nu wat lastiger. De factor vertrouwen komt dus steeds meer in het gedrang. Dat is een belangrijk punt om rekening mee te houden met oog op de duurzaamheid.’

Daarnaast geeft hij aan dat het beleggingsbeleid complexer aan het worden is. Volgens hem gaan we dit terugzien in pensioenen. ‘Er komt straks een tijd dat er meer uitgegeven zal worden dan er in premies binnenkomt. Toch moeten we voldoen aan onze verplichtingen. Er komt dus een extra druk op het beleggingsbeleid.’ Steeds vaker komt de vraag bij beleggingen ‘rendeert dat?’ Balkenende noemt dit de reden dat pensioenfondsen gaan werken in Emerging Markets, in de hoop dat daar hogere rendementen gegenereerd kunnen worden.

Verschillende risico’s

Balkenende spreekt ook over verschillende risico’s: kredietrisico’s renterisico’s, aandelenrisico’s, valutarisico’s, lang leven risico’s, en indexatierisico’s . ‘Dit geeft voor mij aan dat het rustig bezit heeft plaats gemaakt voor onzekerheid, wantrouwen en soms zelfs irritatie. Dat leidt dan tot de complexe vraag: Als we dan moeten veranderen, tot wat voor hervormingen gaat dat aanleiding geven?’

Een aantal mensen vraagt zich af of we niet te strikt zijn in ons land met betrekking tot de rentediscussie. De vraag of de marktrente wel of niet als uitgangspunt genomen moet worden bij de berekening van de dekkingsgraad speelt hier een grote rol. Balkenende vindt de rentediscussie belangrijk. ‘ Sommige denken dat als we het makkelijker maken, we meer ruimte hebben. Maar aan de andere kant, als het niet goed zou gaan en de rente blijft laag, hebben we een probleem met elkaar. En ga niet voorbij aan de risico’s die we lopen. En wees dus eerlijk tegen jezelf.’

Wetend dat er meer risico’s komen voor de deelnemers is er een reden voor werkgevers om dit onder ogen te zien. Zij moeten dempend proberen op te treden. Het zijn allemaal nieuwe verantwoordelijkheden waar we vroeger nog nooit over gehoord hadden.

Internationale omgeving

Tot slot spreekt dhr. Balkenende over de internationale omgeving. Nederland staat hoog aangeschreven met haar organisatiemodel en onze pensioenen staan in hoog aanzien in het buitenland. Waarom is ons stelsel zo interessant? Balkenende zegt: ‘Wij leggen een deel in handen bij de overheid, ons basispensioen maar daarnaast kiezen we ook voor kapitaaldekking. Wat als we nu niet over een voldoende kapitaaldekking beschikken? Het enige alternatief is dat we bij de staat uitkomen. Een staat met een oplopende staatschuld kan dat niet hebben.’

Staatschuld en inflatie

Wat is het grote gevaar bij een te hoge staatschuld, en wat kan dat betekenen voor het laten draaien van de geldpers? Balkenende: ‘Als er inflatie komt, dan zal dat voor een deel de pensioen-problematiek kunnen verlichten maar voor een deel krijg je het probleem terug, namelijk via de indexatie.’

De heer Balkenende eindigt zijn presentatie met een citaat: ‘Rijkdom bestaat niet uit het hebben van grote bezittingen, maar uit het hebben van weinig behoeften. Of dit iedereen bemoedigt betwijfel ik, maar het is wel een mooie reflectie.’