Kritiek en geloof: Spinoza en de historisering van de bijbel

Spinoza heeft zijn faam als aanstichter van de vroege Verlichting onder andere te danken aan zijn vernieuwende bijdrage op het gebied van de bijbelkritiek. Door de bijbel ten principale als een historische, door mensen geschreven tekst op te vatten is de godsdienstwetenschap fundamenteel nieuwe wegen ingeslagen. Heeft dat nog wel met geloof te maken? De Amerikaanse theoloog/filosoof Travis Frampton geeft in zijn dissertatie Spinoza, Religious Heterodoxy, and the Rise of Historical Criticism of the Bible een verrassend antwoord op deze vraag. Hij promoveert aan de Erasmus Universiteit Rotterdam op vrijdag 12 november 2004.

Benedictus de Spinoza heeft ontegenzeggelijk de mystiek van de openbaring doorbroken door het document van die openbaring – de bijbel – als een menselijk maaksel voor te stellen. In het verlengde daarvan heeft men hem ook toegeschreven de godsdienst als zodanig te ondermijnen; voor gelovigen een verwijt, voor anderen een deugd. Toch ziet eenieder dat Spinoza, vooral na in 1656 uit de Joodse gemeente in Amsterdam te zijn verbannen, zijn vrienden vooral in gelovige kring vond. Onder doopsgezinden, collegianten en andere ‘christenen zonder kerk’ was rationele bijbelkritiek thema van discussie, door hen werden zijn manuscripten, brieven en geschriften bestudeerd, met hen was hij in discussie. Ook bestreed Spinoza de opvatting van sommigen dat de filosofie de plaats van de godsdienst zou moeten innemen.

Dat toch het beeld van de ongodsdienstige Spinoza heeft kunnen ontstaan, is vooral het gevolg van de ‘eerste biografie’ die Lucas van hem schreef. Daarom heeft Travis Frampton die biografie – “La vie de Monsieur Benoit de Spinoza” – aan een grondig onderzoek onderworpen. Twee dingen maakt hij aannemelijk: deze biografie is in de 18e eeuw geschreven en hij presenteert een geïdealiseerde Spinoza. Ten onrechte heeft men tot dusverre aangenomen dat Lucas de gegevens voor zijn biografie uit de eerste hand heeft verzameld. Kijkt men goed dat blijkt Lucas de retorische strategie van de bijbel zelf te volgen, met name die van de evangeliën. Spinoza wordt als een verlosser voorgesteld.

Met deze dubbele kritiek op de overlevering legt de promovendus de basis voor zijn verbeterde interpretatie van Spinoza’s bedoelingen als bijbelcriticus: het was geen aanval op de godsdienst maar een zuivering, heterodox maar niet ongodsdienstig.

Promotor: prof.dr. Th. van Willigenburg, Praktische Filosofie

Noot voor de redactie:

Promotie vrijdag 12 november 2004
Plaats: Woudestein, Senaatszaal
Tijd: 11.00 uur
Info: bij de co-promotor, dr. H.W. Blom: blom@remove-this.essb.eur.nl
Afdeling Interne en Externe Betrekkingen, tel. (010) 408 1216/1777
e-mail: persberichten@remove-this.daz.eur.nl