De kwestie: Normverval in Nederland valt wel mee
Tekst: Gert van der Ende, Fotografie: Ronald van den Heerik
Klagen over het verdwijnen van onze cultuur, maar niet geïnteresseerd zijn in waar we vandaan komen. Stoere praat in het buitenland, maar je gedragen als een verwend kind dat vindt dat regels alleen voor anderen zijn. Nederland is verworden tot een land zonder normen, aldus Dichter des Vaderlands Ramsey Nasr in het NRC. Filosoof Jos de Mul reflecteert op een aantal van Nasr’s boude uitspraken |
’ Nederland dreigt een land zonder normen te worden’ zegt Nasr.
“Ik vraag me af of de toestand zo deplorabel is; ik vind het een beetje een hysterisch discours. Ik denk dat het heel erg meevalt; het is in een aantal opzichten een overtrokken voorstelling van zaken. In de eerste plaats omdat Nederland de afgelopen tien jaar tamelijk normaal heeft doorgemarcheerd. Wat mij opvalt is de discrepantie tussen de alledaagse realiteit en het publieke discours erover. In de media wordt allerlei normloos gedrag enorm uitvergroot en meteen gezien als uiting van cultureel verval. Om een voorbeeld te geven: zinloos geweld. Als je historische studies leest over het alledaags leven, zie je bijvoorbeeld dat in de negentiende en twintigste eeuw er op kermissen vaak werd gevochten, en dat er daarbij regelmatig mensen werden doodgestoken. Dat soort gedrag is altijd onderdeel van een samenleving geweest. Maar wanneer dat nú gebeurt, staan de kranten er bol van en staan er meteen camera’s omheen. Ik heb de afgelopen tien jaar regelmatig in het buitenland gewerkt, onder andere in China en in de VS; de mensen daar hebben inmiddels het idee dat hier een permanente burgeroorlog aan de gang is. Natuurlijk was er kort na de moord op Fortuyn en Van Gogh spanning in het land, maar wat juist opviel was hoe snel alles weer zijn normale gangetje ging. Ik denk dus dat het met die normloosheid wel meevalt.
In de tweede plaats kun je zeggen, wanneer je naar het discours in de media kijkt, dat eerder het tegenovergestelde van normloosheid aan de gang is: er is juist een enorme revival van normen en waarden, mede dankzij collega Balkenende. Weliswaar zijn er allerlei problemen in onze samenleving die worden verbonden met normen en waarden, maar dat gaat dan meestal gepaard met een krachtige roep om een krachtiger handhaving daarvan. Denk aan bijvoorbeeld pedofilie: daar werd in de jaren zestig tot tachtig tamelijk liberaal naar gekeken; niet dat het werd toegejuicht, maar het werd gezien als een van de vele uitingsvormen van menselijke seksualiteit. Nu zie je bijna heksenvervolgingsachtige taferelen. ”
U zegt: het discours is hysterisch. Dus in het dagelijks leven valt het allemaal wel mee?
“Inderdaad. Hoeveel Nederlanders doen er geen vrijwilligerswerk, aan mantelzorg? Kijk naar de misdaadstatistieken; criminaliteit neemt in vrijwel alle categorieën alleen maar af. In hun alledaagse leven behoren Nederlanders volgens ieder onderzoek op dat gebied nog altijd tot de gelukkigste mensen ter wereld. Het probleem is veeleer dat er in de politiek een normatieve kaalslag heeft plaatsgevonden en de neoliberale, economische norm allesoverheersend is geworden. Maar in de alledaagse leefwereld doen normen en waarden het in veel opzichten best nog aardig.”
Volgens Nasr kan alleen in een land zonder normen op een programma op tv uitgezonden worden waarin mensen kannibalisme bedrijven.
“Hm, ik vind dat niet zozeer een kwestie van normverval, als wel dat het gewoon smakeloos is. Die smakeloosheid komt voort uit het feit dat kijkcijfers het enige criterium vormen. Dat heeft alles te maken met de vercommercialisering van de media, die op zijn beurt samenhangt met de neoliberale ideologie die in de breedte enorm veel terrein heeft gewonnen in Nederland. Men moet iedere keer weer een stapje verder gaan om de kijkcijfers te verhogen, en een daad van kannibalisme scoort blijkbaar. Natuurlijk heeft dat ook te maken met een zekere verschuiving van, niet zozeer normen, als wel van een zeker waardepatroon. Door de neoliberale ideologie wordt alles puur op marktwaarde afgerekend. De Franse schrijver Michel Houellebecq beschrijft in zijn romans nauwgezet hoe in de neoliberale samenleving alles te koop is. Zijn romans roepen veel weerstand op, maar dat komt vooral omdat ze ons een nogal confronterende spiegel voorhouden. In Frankrijk en België bestaat er overigens meer weerstand tegen het neoliberale model; Nederland is er heel ver in meegegaan, waarbij Paars een belangrijke factor is geweest. Omdat Kok zijn ideologische veren afschudde, was er een economisch succesvolle samenwerking mogelijk tussen PvdA, VVD en D66. Maar dat betekende wel een soort eenheidsworst wat ideologie betreft. Mensen als Pim Fortuyn en Geert Wilders gaven de gevestigde politiek de mogelijkheid te roepen dat er toch heus nog iets te kiezen valt. De filosoof Žižek heeft daarover al in 2002 in Rotterdam een boeiende lezing gegeven onder het motto ‘Why we all love to hate Haider’.”
Nederlanders zouden niet weten wie ze zijn. Ze beroepen zich weliswaar op de Nederlandse identiteit, maar niemand is echt geïnteresseerd in de nationale historie.
“Ook hier zou ik enigszins willen relativeren. Is het werkelijk zo droevig gesteld met het nationale besef? Okay, het klassieke nationalistische besef – de politieke geschiedenis van de grote ‘Vaderlandse Helden’ – is afgebrokkeld, maar er is bijvoorbeeld grote belangstelling voor genealogie; plaatselijke verenigingen die historisch onderzoek doen floreren, en historische films en computergames zijn heel populair. Wie hier werkelijk blaam treft, zijn veeleer de leidende politieke elites, die de culturele bagage ondergraven door hun afbraakbeleid ten aanzien van cultuur en de kunsten. Het probleem is dat leiders die het slechte voorbeeld geven – zo van ‘ach cultuur, daar hoeven we geen geld aan uit te geven, je kan toch ook naar het Theater van de Lach gaan’. Cultuur mag alleen nog bestaan als ze zichzelf kan bedruipen – dat is ook het neoliberale bewind. De intrinsieke waarde van cultuur, en de taak die een regering daarin kan hebben, wordt daarmee enorm ontkend. Ha! Aan de ene kant moeten mensen inburgeren en Nederlands leren, terwijl we aan de andere kant onze taal verkwanselen en we straks, als het aan de bestuurders ligt, op universiteiten alleen nog in het Engels mogen doceren. Dat is toch tamelijk bizar. Er heerst hier een soort omgekeerd provincialisme; wij vinden alles uit die andere provincie – Amerika – beter. Men wil de universiteit naar Amerikaans model omvormen, dat is blijkbaar het mekka. De waarheid is dat het allerminst een mekka is; 90 procent van de colleges in Amerika kunnen niet tippen aan het niveau van Europese universiteiten. Het heeft te maken met een minderwaardigheidsgevoel, dat – ik ga nu iets heel gevaarlijks zeggen – voortkomt uit een gebrek aan een bepaalde nationale trots. Terwijl we een aantal zaken toch niet zo slecht doen. Neem het poldermodel, dat als economisch overlegmodel in jaren negentig ervoor zorgde dat we heel weinig stakingen hebben, en een vrij goedlopende economische machinerie. Dat model werd internationaal bejubeld door mensen als Clinton, Schröder en Blair. Maar van het ene op het andere moment was trots zijn op polderen uit. Tegelijkertijd poldert iedereen ondertussen vrolijk door, zelfs Wilders: niet alleen gedoogt hij, hij wórdt ook gedoogd. In de praktijk gaan we er dus mee door, maar op discoursniveau is het een vies woord geworden, en staat het gelijk aan laffe compromissen en gebrek aan leiderschap.”
’Wij worden gegijzeld door een antidemocratische partij die ons internationaal gezien de vernieling in trekt’. Kijk hoe PVV’ers zich gedragen in het Europees Parlement; kijk naar beleid ten aanzien van Israël, de Polenwebsite, de Europese begrotingstekortperikelen…
“Je kunt inderdaad zeggen dat populisme meer kapot maakt dan je lief is. In het buitenland krijg ik al snel de vraag: ‘Nederland was toch een tolerant land, hoe komt het dat dit zo veranderd is?’ Men begrijpt het niet. Vooral in Europa is Wilders heel bepalend voor ons imago. Rutte had dan ook echt afstand moeten nemen van die website. Maar er is ook interne schade; zo wordt door allerlei symboolpolitiek – boerkaverbod, verbod op dubbele nationaliteit, noem maar op – de motivatie van nieuwe Nederlanders om hier een bestaan op te bouwen er stukken minder op.”
Wij hebben een premier zonder normen.
“Ja. Voor Rutte lijken alleen nog de peilingen van belang, zoals de kijkcijfers dat voor omroepen zijn. Het is toch van de gekke dat Rutte aan de ene kant van de Polenwebsite zegt dat hij niet op iedere scheet van Wilders kan ingaan, en tegelijkertijd afstand neemt van VVD-senator Sybe Schaap, die in zijn boek Het rancuneuze gif wijst op de gevaarlijke kanten van het populisme. Hij weigert afstand te nemen van Wilders vanwege de vrijheid van meningsuiting, maar de mening van een senator van zijn eigen partij werpt hij verre van zich. Dat is zo principeloos; het enige principe dat aan zo’n houding ten grondslag ligt, is het voortbestaan van het kabinet en het aantal stemmen dat je daarvoor nodig hebt. Hoe je die verwerft, doet er blijkbaar niet toe.”
Maar er wordt wél gestemd op Rutte en op Wilders; het volk gaat er dus in mee. “ Ja, maar ook hier zie je hele interessante discrepanties. Uit onderzoek naar PVV-stemmers blijkt bijvoorbeeld dat die gemiddeld veel minder radicale opvattingen hebben dan Wilders zelf. Blijkbaar bestaat er wel een ongenoegen, maar uit zich dat niet in gedrag zonder elementaire normen van fatsoen. Dat wat ik in mijn boek als verklaring daarvoor aanvoer, is dat veel van de problemen gelokaliseerd zijn in de oude wijken van de grote steden. Daar tref je de voormalige gastarbeiders en de nieuwe Nederlanders aan, en de meest kanslozen zitten daar op een hoop. Dat zijn ook de ernstigste slachtoffers van het neoliberale klimaat. Voor ‘ons mensen’ is de globalisering wel prettig: we kunnen vaak naar het buitenland reizen, en dan is de euro reuze makkelijk, en als je je talen spreekt, kun je elders makkelijker gaan werken. Maar juist voor de klasse aan de onderkant zijn die voordelen er niet. Die krijgen, net als de arbeiders in de sweatshops in Azië, de rekening gepresenteerd. Dus als Wilders het nationalistisch sentiment aanspreekt en appelleert aan een teloorgang van de klassieke Nederlandse samenleving, dan stemmen veel van die mensen op hem uit ongenoegen met de neoliberale religie.”
maandag 23 april 2012 (week 17)
De Kwestie is een vaste rubriek in Erasmus Magazine, het opinie- en informatieblad van de Erasmus Universiteit Rotterdam, waarin een EUR-wetenschapper reageert op een actueel-maatschappelijke kwestie.
