Pieter van den Heede in Nacht van de Wetenschap: games kunnen bijdragen aan begrip van oorlogstijd

Van den Heede doet onderzoek naar de culturele verbeelding van het oorlogsverleden door de tijd heen. In het interview legt hij uit hoe verhalen over het verleden, ook over oorlog, onbewust ons beeld vormen. “Om te weten wat er echt is gebeurd en zo het verleden echt goed te begrijpen, is een ontdekkende en onderzoekende houding echt nodig. Is hetgeen dat ik dacht te weten wel hoe het zat?”

Bolletjes wol

Voor het ontplooien van historische verhalen gebruikt Van den Heede graag een metafoor van bolletjes wol. “Onze hersenen zijn patroonherkenners, die willen lijntjes volgen. Daarom lijken die bolletjes op het eerste gezicht op elkaar, net zoals wij dat vaak denken van historische gebeurtenissen. Maar als je ze gaat uitpluizen, kom je erachter dat ze heel complex en verschillend van elkaar zijn. En dat is wat je als historicus doet: je bevraagt alle lijntjes in plaats van ze als uitgangspunt te nemen. Een opleiding geschiedenis is dan ook een mooi voorbeeld om mensen uit te nodigen met een bevragende blik een nieuw begrip uit het verleden te halen.”

Verhalen zoals we die kennen

Van den Heede onderzoekt hoe verhalen over oorlog terugkomen in videogames, wat we daarvan kunnen leren en hoe we daar kritisch naar kunnen kijken. Veel games zijn een sociale of uitdagende activiteit die vaak de bekende verhalen over oorlog zoals we die kennen herbevestigen. Een voorbeeld daarvan is de game Call of Duty, die het heroïsche beeld van de Amerikaanse bevrijder bestendigd.

Maar volgens Van den Heede kunnen wargames ook bijdragen aan een begrip van oorlogstijd. En dat zijn niet zozeer de shooters, maar een nieuw soort games die een sociale situatie simuleren. Hij noemt een Deens spel dat zich afspeelt in een bezet stadje in 1945 waarin je moet navigeren om een geliefde uit de gevangenis te krijgen. Je beleeft als speler zelf de onzekerheid van bezettingstijd.

Gedrag in oorlogstijd

Dat vindt Van den Heede sterk. Hij legt uit: “In de geschiedschrijving werd lange tijd erg statisch over dit onderwerp gedacht, in statuscategorieën, zoals dader, slachtoffer of omstander. Maar als we de levenstrajecten van mensen in oorlogstijd volgen, beantwoorden mensen vaak niet aan die categorieën. Meer en meer werd zichtbaar dat er in dergelijke situaties juist dynamisch gedrag optrad: mensen namen verschillende rollen aan, afhankelijk van de situatie waarin ze zich bevonden. 

Het is logisch en makkelijk dat we onszelf verhalen vertellen vanuit het frame ‘wij waren goed, zij waren slecht’. En er zijn games die dat doen. “Maar dan mis je veel. Bezettingstijd doet wat met mensen.” Van den Heede citeert uit een boek van Timothy Snyder: “Een mens kan pas menselijk zijn in menselijke omstandigheden.” Daarmee wil hij zeggen dat mensen instituties nodig hebben die ze beschermen. Als die omstandigheden wegvallen, bijvoorbeeld in oorlog, ontstaat er onzekerheid en onverwacht gedrag. Dat is een kerninzicht als correctie op vaak rechtlijnige heldenverhalen.

“Games kunnen helpen die onzekerheid en dynamiek terug te brengen in hoe we denken over oorlogstijd. Het is ook een beetje zelfkritiek: het laat je nadenken over hoe je zelf zou acteren in zo’n tijd. We hebben dus die institutionele context nodig.”