Zelfdodingsmiddel per post: wie is er juridisch verantwoordelijk?

De zaak roept vragen op die verder gaan dan de strafzaak tegen Law zelf, en die ook voor Nederland juridisch relevant zijn. Martin Buijsen, hoogleraar Gezondheidsrecht aan Erasmus School of Law, sprak zich over deze zaak uit in RTL Nieuws en biedt juridische duiding. Want hoe werkt het recht wanneer hulp bij zelfdoding een internationale dimensie krijgt?

Denk jij aan zelfmoord of maak je je zorgen om iemand anders? Bel 0800-0113 of chat via www.113.nl.

Zelfdoding is niet strafbaar, hulp daarbij soms wel

Om die vraag te beantwoorden, is het goed om eerst te kijken naar wat het Nederlandse strafrecht zegt over zelfdoding en hulp daarbij. Zelfdoding is in Nederland niet strafbaar. Wie een einde aan zijn eigen leven maakt, overtreedt geen wet. Wie hulp daarbij geeft kan dat echter wél doen. Artikel 294 van het Wetboek van Strafrecht maakt een onderscheid tussen twee vormen van betrokkenheid. Enerzijds het aanzetten tot zelfdoding, anderzijds het verlenen van hulp of het verschaffen van de middelen daartoe. Deze feiten zijn pas strafbaar als de dood ook daadwerkelijk volgt. Buijsen legt uit waarom dat ook geldt voor ogenschijnlijk gewone producten. "Of een middel nu wel of niet legaal te koop is, doet niet zo ter zake."

Stel dat iemand een conserveermiddel verkoopt voor regulier gebruik. Dat is legaal. Maar wanneer diezelfde persoon het middel verkoopt met het oog op zelfdoding, bijbehorende instructies meestuurt en de koper overlijdt daadwerkelijk, dan is er sprake van strafbare hulp bij zelfdoding. De legaliteit van het product zelf verandert daar niets aan. Precies dit schema hanteert de rechtbank nu ook ten aanzien van Law. Adviezen geven over zelfdoding, ook online, valt overigens buiten de strafrechtelijke norm. Dat is in beginsel niet strafbaar, aldus Buijsen. De grens verschuift zodra iemand de middelen ook daadwerkelijk levert.

Een zaak van grenzeloze reikwijdte

Wat de zaak-Law extra complex maakt, is de internationale dimensie. Internet en postverkeer trekken zich niets aan van nationale grenzen. Law opereerde vanuit Canada, maar de gevolgen van zijn handelingen deden zich voor in tientallen landen tegelijkertijd.

Nederland kan rechtsmacht uitoefenen over een strafbaar feit wanneer de gevolgen ervan zich op Nederlands grondgebied voordoen. Maar vervolging van een verdachte die zich in het buitenland bevindt, vraagt om internationale samenwerking, uitlevering en wederzijdse rechtshulp. Nederland heeft weliswaar een uitleveringsverdrag met Canada, maar dat maakt vervolging vanuit het buitenland er in de praktijk niet eenvoudiger op.

Buijsen is hierover nuchter. Op het terrein van hulp bij zelfdoding is internationale samenwerking tussen staten nagenoeg afwezig. "Die is er niet", zegt hij. Dat Canada Law uiteindelijk uitsluitend kon veroordelen voor veertien gevallen in de eigen provincie Ontario, terwijl zijn pakketten naar meer dan veertig landen gingen, illustreert hoe beperkt de mogelijkheden zijn zodra landsgrenzen in het spel komen.

Ook online platforms kunnen een juridische rol spelen. Law gebruikte digitale verkoopplatforms en forums om zijn handel te organiseren. Wanneer een platform een ondersteunende rol speelt bij het plegen van een misdrijf en daarvoor ook de intentie had, kan medeplichtigheid aan de orde zijn. Platforms hebben er dan ook op te letten dat hun dienstverlening niet bijdraagt aan strafbare feiten.

Zelfbeschikking en de bescherming van kwetsbaren

Achter de juridische complexiteit gaat een fundamentele spanning schuil. Het recht op zelfbeschikking, inclusief het recht om zelf te beslissen over het eigen levenseinde, is erkend door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens als onderdeel van het recht op eerbiediging van het privéleven onder artikel 8 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. Staten mogen dit recht inperken, en vanwege de grote onderlinge verschillen in opvatting laat het Hof de lidstaten daarin aanzienlijke vrijheid.

Maar die vrijheid komt niet zonder plicht. Voor mensen die niet goed in staat zijn een weloverwogen keuze te maken over hun levenseinde, hebben staten een positieve verplichting op grond van artikel 2 van dat verdrag, het recht op leven. Law richtte zich aantoonbaar op jongeren. De jongste bekende klant was zeventien jaar oud. Buijsen benadrukt dat de wens om hulp bij zelfdoding te decriminaliseren langs democratische weg moet worden gerealiseerd. "Als je euthanasie helemaal wilt decriminaliseren, dan probeer je dat politiek voor elkaar te krijgen. Niet door stelselmatig de wet te overtreden."

Een structureel vraagstuk

De zaak-Kenneth Law laat zien dat nationale wetgeving rondom zelfdoding en hulp daarbij is opgebouwd voor een wereld met grenzen, terwijl internet en postverkeer die grenzen niet kennen. Informatie en middelen zijn wereldwijd en met gemak verkrijgbaar, ongeacht wat nationale wetgevers bepalen. Tegelijkertijd ontbreekt het aan internationale afspraken om hier effectief tegen op te treden. Buijsen is daarover helder: "Volledige bescherming is onmogelijk. Of hulp bij zelfdoding nu wel of niet wordt toegestaan, de staat zal altijd kwetsbaren moeten beschermen." Juist daarin schuilt het structurele vraagstuk: hoe kunnen staten mensen beschermen wanneer de handhaving van nationale normen afhankelijk is geworden van een internationale samenwerking die er in de praktijk nauwelijks is?