Hoe is te voorkomen dat gesanctioneerde goederen via Nederland naar Rusland reizen

Wat is een crime script? 

Om dat gat te dichten gebruikten de onderzoekers een crime script, een methode die een delict ontleedt in scenes met eigen rollen en handelingen. "Het gaat hierbij niet om de vraag waarom iemand een delict pleegt, maar hoe dat delict kan worden gepleegd", legt Van Santvoord uit. Door dat systematisch in kaart te brengen worden individuele scenes zichtbaar, waarin verschillende actoren met eigen rollen en hulpmiddelen opereren. Die aanpak maakt het mogelijk om preventieve maatregelen te identificeren, iets wat een gewone beschrijving van een misdrijf niet biedt. 

Voor hun analyse bekeken Van Santvoord en Visser drie Nederlandse rechtszaken uit de periode 2022 tot 2024, aangevuld met nieuwsartikelen en vijf interviews met opsporingsambtenaren. Daaruit ontstond een script van vijf scenes. "Het begint met het opzetten, overnemen of aanpassen van een Nederlands bedrijf, waarbij de Kamer van Koophandel een sleutelrol speelt. Rechtspersonen worden namelijk vaker misbruikt voor criminele activiteiten, en extra toezicht op criminaliteitsgevoelige sectoren zou hier verschil kunnen maken”, vertelt Van Santvoord.  

Vervolgens zoekt de dader, vaak met kennis van de Russische taal en cultuur, naar kopers in Rusland. Daarna worden de gevraagde goederen ingekocht op de Europese of Noord-Amerikaanse markt, waarna een omzeilingsroute via een derde land wordt gevonden. Het script eindigt met de daadwerkelijke verzending, waarbij valse documenten worden gebruikt om de werkelijke bestemming van de goederen te verhullen. Vergelijkbaar onderzoek elders in Europa laat grotendeels dezelfde rollen en routes zien, al verschilt het type goederen per land: in Nederland spelen vooral de maritieme sector en halfgeleiderindustrie een rol, terwijl grenslanden met Rusland vaker te maken hebben met fysieke smokkel.

Vraag in plaats van aanbod 

Een van de opvallendste bevindingen is dat de handel in gesanctioneerde goederen vraaggestuurd is, in tegenstelling tot bijvoorbeeld drugshandel. "Bij sancties zien we dat vanuit Rusland bestellingen worden gedaan voor specifieke goederen, waarna deze door daders in Nederland worden aangeschaft en via omzeilingslanden worden geleverd", aldus Van Santvoord. Dat verschil is volgens hem logisch te verklaren. Het versturen van hooggespecialiseerde elektronica zonder dat daar al vraag naar is, is simpelweg niet rendabel. Deze dynamiek betekent ook dat producenten en leveranciers van gewilde goederen een grote invloed hebben op het voortbestaan van de illegale handel, omdat zij kunnen voorkomen dat hun producten in verkeerde handenbijvoorbeeld belanden. 

De analyse laat verder een verwevenheid zien tussen bedrijfscriminaliteit, georganiseerde criminaliteit en statelijke actoren. Sommige daders overtreden sancties puur om meer geld te verdienen, anderen zien er een kans in vanuit de georganiseerde misdaad, en weer anderen handelen namens de Russische staat, bijvoorbeeld door goederen of kennis te verwerven en deze via een uitgebreid netwerk van bedrijven naar Rusland over te brengen. Dat laatste type vormt een relatief nieuwe uitdaging voor de opsporing. "De statelijke actor is een nieuwe soort", zegt Van Santvoord. "De inlichtingendiensten opereren van oudsher op dit thema, er zal dus meer afstemming moeten plaatsvinden tussen de opsporing en deze diensten." 

De sleutelrol van poortwachters 

Uit het onderzoek blijkt dat banken vooroplopen in het signaleren van verdachte transacties, terwijl andere partijen zoals de Kamer van Koophandel en douane-expediteurs vaker achterblijven. Volgens Van Santvoord helpt het als voor deze partijen duidelijker wordt wanneer een product onder de sancties valt. "De handel in goederen is complex, zo kan het onduidelijk zijn wat de goederencode is van een bepaald product. Als producenten dat beter inzichtelijk maken, dan kunnen poortwachters beter vaststellen of het om gesanctioneerde producten gaat." 

De onderzoekers pleiten daarnaast voor een centrale sanctieautoriteit, zoals Letland die al heeft. Nederland kent zo'n orgaan nog niet, waardoor meldingen over mogelijke overtredingen versnipperd terechtkomen bij verschillende instanties. Inmiddels is het Centraal Meldpunt Sancties in oprichting. "Het CMS heeft hiermee ook een beter beeld van mogelijke overtredingen die plaatsvinden en kan dit vervolgens doorgeven aan toezichthouders en de opsporing", licht Visser toe. 

Naar een simpeler systeem? 

Met inmiddels 21 sanctiepakketten, is het sanctielandschap volgens de onderzoekers steeds complexer geworden. In hun artikel opperen zij daarom een ingrijpend alternatief, namelijk alle handel met Rusland verbieden behalve medische en voedingsgerelateerde goederen. "Een zo groot mogelijke reikwijdte van de sancties tegen Rusland zou daarmee een sterk signaal afgeven en benadrukken welke waarde de EU hecht aan het handhaven van internationaal recht", stelt Van Santvoord. Tegelijk erkent hij de keerzijde. “Zo'n vergaand handelsverbod kan grote negatieve gevolgen hebben voor de Russische bevolking en de Europese economie.” 

Aanknopingspunt voor effectievere aanpak 

Bijna alle sancties tegen Rusland zijn ingevoerd vanwege de invasie van Oekraïne. "Het overtreden van deze sancties is niet enkel een inbreuk op de internationale rechtsorde en veiligheid, het zorgt ook voor directe bedreiging van levens in deze invasie." 

Met hun crime script leveren Van Santvoord en Visser niet alleen inzicht in hoe de omzeiling van sancties werkt, maar ook een concrete aanzet voor beleidsmakers, toezichthouders en opsporingsdiensten om die omzeiling effectiever tegen te gaan.