Waarom wordt medische desinformatie door influencers een juridisch probleem?

Jongeren zijn het meest kwetsbaar 

''Medische desinformatie verspreidt zicht het doeltreffendst via sociale media'', stelt Buijsen. ''De groepen die hun kennis van de wereld grotendeels aan die media ontlenen, zijn dat ook het kwetsbaarst. Dat zijn jongeren.'' zegt Buijsen. Influencers die medische informatie delen is een relatief nieuwe ontwikkeling die nauw samenhangt met de opkomst van sociale media. 

De gevolgen zijn concreet. De dalende vaccinatiegraad is volgens Buijsen ten minste deels te wijten aan desinformatie door influencers, met als gevolg dat mazelenepidemieën in Nederland steeds minder uitzonderlijk worden. Ook desinformatie over hormonale anticonceptie wordt door medische professionals aangewezen als een van de oorzaken van het stijgende aantal ongewenste zwangerschappen. 

Dat mensen zichzelf eerst via internet proberen te informeren, vindt Buijsen op zichzelf begrijpelijk. "De gang naar de medische hulpverlener is niet altijd gemakkelijk. Dat mensen zichzelf eerst proberen te informeren is natuurlijk zo gek niet."  

Een cruciaal onderscheid: desinformatie of misinformatie? 

Wie influencers juridisch wil aanpakken, stuit al snel op een fundamenteel probleem. Niet alle onjuiste informatie is juridisch gezien strafbaar. Buijsen maakt een scherp onderscheid: bij misinformatie verspreidt iemand onbewust onjuiste informatie, terwijl desinformatie bewust wordt verspreid met een achterliggend doel, zoals financieel gewin of het zaaien van wantrouwen. ''Bij desinformatie is er opzet in het spel, bij misinformatie niet.''  

Juist dat onderscheid maakt strafrechtelijke vervolging zo ingewikkeld. Het strafrecht vereist dat iemand willens en wetens verkeerde informatie verspreidt. ''Maar veel influencers geloven oprecht in de juistheid van wat ze delen. Zij verspreiden misinformatie, geen desinformatie.'' Het benodigde opzet ontbreekt daardoor juridisch gezien. Buijsen erkent de complexiteit, maar wijst er ook op dat een vergelijkbaar onderscheid in het strafrecht al wordt gemaakt. ''Het onderscheid kan gemaakt worden bij een delict als oplichting, dus waarom dan niet hier?'' 

De intentie is sympathiek, de uitvoering niet 

De roep vanuit de Tweede Kamer om influencers strafbaar te stellen, begrijpt Buijsen wel. "De intentie is inderdaad sympathiek," zegt hij, maar hij plaatst direct kanttekeningen. "Het onder woorden brengen van zo'n verbodsnorm is geen gemakkelijke opgave, laat staan de handhaving ervan." Of een specifieke strafbaarstelling ook daadwerkelijk effectief zou zijn, betwijfelt hij sterk. 

Bestaande juridische kaders bieden beperkte uitkomst. De Autoriteit Consument en Markt kan optreden tegen misleidende reclame-uitingen, maar alleen als die structureel zijn. Gezondheidsrechtelijke regels stellen eisen aan informatie die hulpverleners verstrekken, maar influencers vallen daar doorgaans niet onder. Ook consumentenbeschermingsregels hebben een beperkt bereik. 

Als strafrecht niet de oplossing is, wat dan wel? 

Buijsen pleit nadrukkelijk voor een andere benadering. ''De boodschap dat via sociale media geen betrouwbare medische informatie verkregen kan worden, is veel gemakkelijker uit te dragen,'' Opvoeding en onderwijs bieden volgens hem de meeste bescherming, zowel voor burgers als voor zorgprofessionals zelf. 

Daarnaast ziet Buijsen een rol voor de overheid in het versterken van betrouwbare informatiebronnen zoals Thuisarts.nl. "De overheid moet stimuleren dat beroepsverenigingen hier hun verantwoordelijkheid oppakken. Burgers moeten zich kunnen wenden tot sites waarvan vaststaat dat de informatie voldoet aan de stand van de medische wetenschap." 

De vraag is dus niet alleen óf influencers juridisch aansprakelijk gesteld kunnen worden, maar of dat überhaupt de meest effectieve weg is. Volgens Buijsen ligt de sleutel niet in de rechtszaal, maar in het klaslokaal.