Groene breinen, nieuwe perspectieven: LDE publiceert whitepaper Regenerative Futures

Donderdag 3 december publiceert het Leiden-Delft-Erasmus Centre for Sustainability in samenwerking met Het Groene Brein en Blue City Rotterdam de whitepaper “Regenerative Futures”. Amanda Brandellero, professor aan Erasmus Universiteit Rotterdam en academic lead van de whitepaper, en Antoine Heideveld, directeur van samenwerkingspartner Het Groene Brein, spraken over de regeneratieve beweging. “Het komt neer op proberen het goede doen. Elke dag maken we keuzes die impact hebben.”

In mei 2026 kwamen ongeveer 35 onderzoekers, ondernemers, ontwerpers en maatschappelijke organisaties samen voor een co-creatiesessie die de basis legde voor de whitepaper. Regenerative Futures bundelt hun inzichten en verkent vijf terreinen: ontwerp en materialen, landbouw en voedsel, steden en landschappen, bedrijfsmodellen en economie, en maatschappelijke transitie. De whitepaper licht op elk terrein een praktijkvoorbeeld uit. Centraal staan relaties tussen mensen, natuur en instituties. Kleinschalige initiatieven zijn waardevol, maar vragen om beleid, andere prikkels, onderwijs en kennisdeling om werkelijk systeemverandering te bewerkstelligen.

Portrait of Amanda Brandellero
Amanda Brandellero, Erasmus University Rotterdam

Amanda, professor van Culture and Sustainability aan Erasmus School of History, Culture and Communication, liep samen met Elise Blondel (community manager vanuit Universiteit Leiden) en Katja Hoiting (coördinator vanuit LDE) het hele traject mee: van de planning van de sessie tot en met de laatste versie van de tekst. “Het is echt een co-creatiepaper”, benadrukt ze. “Het is het resultaat van mensen uit verschillende disciplines en sectoren die samen een actieve rol willen spelen in positieve en impactvolle transities.” 

Antoine Heideveld
Antoine Heideveld, Het Groene Brein

Het goede doen

Wat is regeneratief eigenlijk? Antoine vat het kort samen: “In één zin komt het voor mij neer niet iets minder slecht doen, maar proberen dingen echt goed te doen. Dus niet een beetje minder vervuiling, maar vervuiling voorkomen en gedane schade te herstellen. Bij duurzaamheid en circulariteit draait het vaak om optimaliseren. Je beperkt de negatieve impact, bijvoorbeeld door grondstoffen te hergebruiken en vernieuwbare energie te gebruiken. Regeneratief gaat een stap verder: je bouwt terug wat verloren is gegaan, herstelt relaties en vergroot de sociale cohesie.” Die gedachte past volgens hem bij de cradle-to-cradlebeweging, die al jaren pleit voor het goede doen in plaats van het minder slechte.

Amanda beaamt dat en benadrukt dat dit een actieve keuze is, en dat die keuze in discussies nog te vaak ontbreekt. Het gaat erom de onderliggende relaties tussen samenleving, natuur en mensen meer in harmonie met elkaar te brengen. Een kapot onderdeel repareren is nog geen verandering. Wie dat doet, werkt ook aan andere relaties, een andere manier van denken en ander gedrag.

Antoine maakt dat concreet via een voorbeeld over meubelreparatie. Een gerepareerde tafel gaat weer een aantal jaar mee, wat natuurlijk duurzaam is. Maar het kan meer opleveren als je die tafel laat repareren door iemand die thuis zit zonder werk, en dus een plek krijgt, doorgroeit naar een onderneming en een netwerk opbouwt. Er worden minder grondstoffen gebruikt, de regionale economie wordt weerbaarder en er ontstaat nieuwe samenwerking. Dat is de meervoudige waardecreatie waar het regeneratieve denken om vraagt en wat in Nederland lastig voor het voetlicht te brengen is.

Regenerative Futures session

Breed, maar wel concreet

Volgens Amanda en Antoine zit de waarde van de whitepaper in de combinatie van onderwerpen. Landbouw, stad, maatschappij, economie en design komen in één document samen. Amanda ziet daarin hoe divers de kennis en samenwerkingen binnen LDE zijn, en hoeveel energie er al in de gemeenschap zit. “Partners met expertise uit verschillende hoeken hebben elkaar gevonden en hebben elkaar nodig, dat maakt deze whitepaper bijzonder.”

Antoine herkent daarin een oplossing van een probleem dat hij vaak ziet. Gesprekken over duurzaamheid worden vaak abstract en gaan dan nergens meer over. Of ze duiken meteen de diepte in, tot het alleen nog over de warmtepomp gaat. De whitepaper slaat een brug daartussen: breed, maar wel concreet. Hij vindt het mooi dat wetenschap, praktijk en kunst samenkomen, iets wat we volgens hem moeilijk vinden om te organiseren, maar wat veel oplevert.

Voor Amanda ligt er een duidelijke rol voor de wetenschap: “Mijn bijdrage is focussen op het leveren van wetenschappelijk bewijs. In het bijzonder in relatie tot de implementatie van regeneratieve oplossingen en hun impact, maar ook vanuit transdisciplinaire manieren om deze gezamenlijke uitdaging aan te gaan en het erkennen van de diverse kennis en ervaring die nodig is voor het experimenteren met alternatieven.”

Ze maakt nog een punt dat in de whitepaper terugkomt: regeneratief denken is geen nieuw idee. Kennis die verbonden is met inheemse en traditionele gemeenschappen, die al eeuwenlang met respect met de natuur omgaan, wordt te vaak vergeten of onderschat. “We hoeven niet terug in de tijd”, zegt ze, “maar we kunnen veel leren van wat er al eeuwen bestaat.”

Aandacht voor het kleine

Een terugkerend thema in het gesprek is de aandacht voor het kleine. Antoine ziet dat beleidsmakers, maar ook universiteiten en bedrijven, graag naar grote voorbeelden kijken. Naar de bekende innovator, het aansprekende pilotproject of het grote bedrijf. Het MKB, de coöperaties en de burgerinitiatieven die ontzettend mooi werk doen, komen zelden op het podium of aan tafel.

En dat terwijl er veel gebeurt. Uit een analyse van Het Groene Brein blijkt dat ruim een miljoen mensen in Nederland actief is in burgerinitiatieven rond duurzaamheid: van gezamenlijk snoeien in de buurt tot afval opruimen. Volgens Antoine zijn dat vaak ook mensen die niets met “het grotere gedoe” over duurzaamheid hebben, maar het wel belangrijk vinden dat hun eigen buurt veilig, schoon en groen is.

Wat helpt? Soms is het verrassend simpel. Antoine noemt de provincie Zuid-Holland, die na een gezamenlijk rapport bij dialoogsessies met het bestuur ook de bakker op de hoek of een buurtinitiatiefnemer uitnodigt, naast de directeur van het havenbedrijf. “Dat is heel simpel”, zegt hij. 

Een ander uitnodigingsbeleid kan veel doen. Tijdens de Week van de Circulaire Economie nam Het Groene Brein koningin Maxima en de minister van Economische Zaken mee op een treinreis waarin zij met ondernemers spraken over het versnellen van de circulaire economie. “Ik vroeg toen juist kleine ondernemers uit de reparatiesector mee, in plaats van alleen de bekendste namen. IKEA wilde graag mee, maar die kwamen op de tweede rang. Ik vind het belangrijk om deze mensen samen te brengen en ik vind dat we dat meer moeten doen met elkaar.”

Co-creation session

Een andere manier van schalen

Als groei niet het doel is, hoe maak je een beweging dan groter? Antoine ziet dat financiers en ministeries vooral denken in startups die uitgroeien tot scale-ups en uiteindelijk tot de volgende ASML. “Dat beeld past helemaal niet bij regeneratief of circulair.”

Hij wijst op Land van Ons, Herenboeren en Lenteland. Bij Land van Ons kunnen burgers lid worden, met inmiddels zo’n tienduizend leden, en wordt grond gekocht waarop een boer in de regio een eigen gemeenschap opbouwt. Daardoor blijft elke locatie lokaal verbonden, terwijl financiering, naam en uitstraling centraal zijn geregeld. “Dat is een hele andere manier van in schaal denken”, zegt hij, “veel minder eenheidsworst dan grote franchiseformules in bijvoorbeeld de fastfoodbranche.”

Amanda sluit daarbij aan: opschalen kan ook betekenen dat je de relaties verdiept, in plaats van dat één bedrijf groter wordt. Ze denkt aan de makers met wie ze werkt. Die kennen elkaar vaak niet, ook al werken ze in dezelfde hoek. Kunnen ze elkaar vinden, dan schaal je op in de zin van ‘de schaal van de netwerkende beweging’.

Een regeneratieve economie begint daarom vaak klein. Voor Amanda begint het antwoord bij wat we meten. “Het gaat om gedragsverandering en we hebben andere typen doelen in onze maatschappij nodig”, stelt ze. Nu letten we vooral op groei en het bbp, terwijl andere manieren om impact te meten nauwelijks aan tafel komen. Dat is volgens haar urgent, want we overschrijden de grenzen van de planeet en tasten de sociale fundamenten van de samenleving aan. “Op een gegeven moment zullen we een andere manier van organiseren moeten bedenken, ook in de mainstream.”

In haar onderzoek naar ambacht en makers ziet ze die spanning dichtbij. Er wordt van hen verwacht dat ze groeien en winst maken, maar zelf willen ze vooral een beter leven en meer balans tussen werk en privé. “Dat is voor hen ook waar regeneratie om draait.” Amanda pleit daarom voor meer aandacht voor lokale voorbeelden, die nu vaak overschaduwd worden door grote bedrijven en wereldwijde initiatieven.

Daar komt verbeeldingskracht om de hoek kijken. Ons huidige systeem zit vol logica’s die we als vanzelfsprekend zien, waardoor het moeilijk is een ander systeem te bedenken. Het gaat dus ook om waar we onze aandacht op richten.

Dat merkte Amanda onlangs zelf, toen ze een onderzoeksvoorstel over kleinschalige initiatieven indiende en te horen kreeg: wat is de groeipotentie? “Dat is juist de verkeerde vraag”, vindt ze. Wie alles langs de meetlat van groei legt, herhaalt de logica die ons tot de huidige problemen heeft gebracht.

Het netwerk onder de grond

Antoine gebruikt een metafoor uit het boek De boom en het rizoom over de moderne netwerksamenleving. Het boek beschrijft dat we in Nederland veel investeren in de bomen: de zichtbare projecten en bedrijven. Veel minder aandacht gaat uit naar wat er onder de grond gebeurt: de netwerkstructuur waarmee bomen communiceren, een metafoor die ook terugkomt in de whitepaper. Ook de financiering volgt dat patroon. Hij ziet hetzelfde in de wetenschap, waar een nieuw gehonoreerd onderzoek soms niet voortbouwt op een project dat een jaar eerder is gestart. Zijn voorstel aan NWO: Met één promille van het onderzoeksbudget kun je al veel ruimte creëren om de netwerken te organiseren die nodig zijn.

Hij verwijst naar wat Jan Rotmans (hoogleraar transitie en duurzaamheid) de onderstroom noemt. Die onderstroom is volgens hem groter dan we denken en neemt de mainstream steeds meer over. We zien het alleen niet, en verbinden het niet goed genoeg. “Geld ophalen voor projecten gaat makkelijk, maar voor netwerkrollen krijgen wij nooit betaald”, zegt Antoine, “terwijl dat eigenlijk de kern is van wat wij doen.”

Blue City dome
Inside Blue City Rotterdam, a former swimming pool

De toekomst van een regeneratief Nederland

Antoine schetst een toekomst waarin meervoudige waardecreatie gewoon is en gewaardeerd worden. Een voorbeeld is het telen van gewassen die vezels leveren voor de woningbouw, meer opleveren voor de boer, de bodem verrijken, stikstof opnemen en CO₂ vastleggen. “Dat moet het nieuwe normaal worden”, zegt hij. Hij gelooft meer in sociale innovatie dan in nieuwe technieken, en in het opschalen van wat we al weten en kunnen: niet duizend boeren die het doen, maar misschien wel vijftigduizend van de zestigduizend, bij wijze van spreken.

Hij noemt ook het stadsdorp, een lokale gemeenschap in buurten van steden die uitjes organiseert voor eenzame ouderen. Zo’n initiatief draait vaak op vrijwilligers en een potje van duizend euro per jaar, terwijl het ook de zorgkosten verlaagt. Maar het zorgsysteem betaalt daar niet aan mee, terwijl zorgverzekeraars dat in principe wel zouden willen. Er is geen gezamenlijk systeem voor.

Amanda denkt dat het uiteindelijk gaat om het zien van verbanden en het waarderen van wat nu te weinig wordt gewaardeerd. Het zit hem in de relaties en de netwerken. “Initiatieven als lokaal delen en elkaar sociaal ondersteunen worden gezien als iets wat vanzelf gebeurt, terwijl het niet zichtbaar is in beleid. Het is belangrijk om die vertaalslag te maken, omdat deze initiatieven de bouwstenen van de toekomst zijn.”

Kijken over de grens, en leren van het verleden

De voorbeelden in de whitepaper Regenerative Futures zijn vooral Nederlands, bewust: het moet dichtbij zijn, tastbaar en voelbaar. Toch kijkt Antoine wel naar het buitenland. Andere Europese landen zijn verder dan Nederland en dan is het interessant om te onderzoeken wat daar werkt en wat we hier kunnen organiseren. Amanda wijst erop dat Nederland in veel opzichten beter kan presteren. Zo exporteren we bijvoorbeeld veel textiel, waardoor we zelf de gevolgen niet zien.

Regenerative Futures

Wat kun je zelf doen?

Voor wie nog niet bekend is met het idee heeft Amanda een eenvoudig advies: “Kijk naar je eigen gedrag en koppel dat aan een meer regeneratieve manier van leven. Iedereen maakt elke dag keuzes die impact hebben. Je hoeft niet alleen maar ambachtelijke producten te kopen of mee te doen in landbouwinitiatieven, dat kan ook niet iedereen. Maar als je oog hebt voor je eigen impact, komen dingen in beweging. Het gaat ook om relaties en initiatieven op sociaal vlak: mensen vinden die op lokaal niveau dezelfde visie delen. Dat is wat de gemeenschap rond Regenerative Futures wil doen: mensen met elkaar verbinden en kijken welke beweging daaruit ontstaat.”

Als Amanda moet kiezen wat een lezer van de whitepaper moet onthouden? “Ik hoop dat het een boodschap van hoop is. De problemen en maatschappelijke uitdagingen zijn groot, van planetaire overshoot tot sociale ongelijkheid. Maar de onderstroom, het mycelium onder de bomen, is groot, en de whitepaper laat zien dat er al veel alternatieven zijn die tonen hoe we met elkaar een meer regeneratieve samenleving kunnen creëren.”

Meer informatie

Regenerative Futures

Het Groene Brein

Kom naar de lancering van Regenerative Futures in Blue City Rotterdam.

Heb je persgerelateerde vragen? Contact onze persvoorlichter Marit Haven: 06 24 57 89 59
Voor meer informatie, e-mail ons via communicatie@eshcc.eur.nl

Vergelijk 0 opleiding