Universitair hoofddocent Lonneke Poort voelt zich het meest thuis bij de vragen áchter het recht. Al vroeg in haar loopbaan bleek dat het klassieke positieve recht, over regels en jurisprudentie, haar wat minder aansprak. Wat haar van het begin af aan al wel fascineerde is de context van wetgeving en hoe wetgeving tot stand komt, hoe die zich verhoudt tot technologische en maatschappelijke verandering, en welke waarden daaronder liggen. Haar onderzoek beweegt zich tussen rechtstheorie, biotechnologie, AI en duurzaamheid, met één centrale vraag: hoe zorgen we dat het recht niet achteraf repareert, maar vooraf meedenkt?
In onze serie Where Law Meets (your) Business laten we zien hoe medewerkers van Erasmus School of Law hun expertise inzetten: in onderzoek, onderwijs, ondersteuning en in de verbinding tussen recht en samenleving. We spraken Lonneke over haar route van rechtsgeschiedenis naar genetische modificatie, over interactieve wetgeving, en over het belang van juridische robuustheid in een wereld die steeds sneller verandert.
"Ik wilde bijdragen aan een rechtvaardige samenleving. Dat is altijd de kern gebleven."
Lonneke begint haar rechtenstudie in Tilburg met de ambitie om de zwaksten in de samenleving bij te staan via het sociaal zekerheidsrecht. Maar de praktijk blijkt weerbarstig: de specialisatie wordt afgeschaft, de colleges over positief recht spreken haar minder aan. “Ik vond de geschiedenis, de theorie en de reflectie op het recht interessanter dan de leerstukken,” vertelt ze.
Wat volgt is een scriptie over een 17e-eeuwse Brabantse bende, een tijdelijke baan bij rechtstheorie en een onverwachte uitnodiging: of ze wil promoveren op dierlijke biotechnologie. “Ik had er geen verstand van, ik moest zelfs Deens en Duits leren om de wetgeving te begrijpen. Maar ik was gegrepen.” In haar proefschrift onderzoekt ze hoe wetgeving ontstaat in dialoog met belanghebbenden, een interactieve benadering waarin regelgeving ruimte biedt voor maatschappelijke normen en flexibiliteit.
Technologie ontwikkelt sneller dan het recht en dat is precies het probleem
Vandaag de dag houdt Lonneke zich bezig met de juridische regulering van snel ontwikkelende technologieën. Ze onderzoekt rode en groene biotechnologie, zoals medische toepassingen en toepassingen in de landbouw, en de ethische, sociale en juridische vragen die daarbij horen. “De huidige wetgeving is vaak alleen risicogestuurd,” zegt ze. “Maar er spelen ook fundamentele vragen: Willen we dit eigenlijk wel? Welke problemen lossen we op? En wat zegt dat over hoe we als samenleving met technologie omgaan?”
Een voorbeeld: genetische aanpassingen bij koeien die voorkomen dat er hoorns groeien, zodat dieren zich niet verwonden in volle stallen. “Dat klinkt diervriendelijk. Maar het roept ook de vraag op of je überhaupt zóveel dieren samen in een stal moet willen houden. Technologie dwingt ons om opnieuw te kijken naar onze normen en waarden en het recht moet daar ruimte voor maken.”
Legal by design: het recht hoort aan de tekentafel
Lonneke is een uitgesproken pleitbezorger van legal by design: het idee dat juristen vanaf de ontwerpfase betrokken moeten zijn bij de ontwikkeling van technologie. “Nu worden toepassingen bedacht, getest, op de markt gebracht en pas daarna kijken we of er wetgeving nodig is. Veel te laat.”
Ook in haar onderwijs is Lonneke bezig met de vraag hoe juristen zich zouden moeten verhouden tot duurzaamheid en AI-technologie. Samen met Margreet Luth-MorganOpent extern daagt ze studenten uit om na te denken over die rol, in het vak Legal Ethics. “Het vraagt om andere vaardigheden van de jurist van de toekomstOpent extern. Minder reactief, meer richtinggevend.”
Waar haar ‘business’ zit? In de ontmoeting tussen samenleving en wetgeving
Hoewel de slogan van deze serie mogelijk niet direct op haar vakgebied van toepassing lijkt, weet Lonneke haar eigen invulling feilloos te formuleren: “Mijn business zit in de ontmoeting tussen het recht en de samenleving. In het meenemen van stakeholders, het inbedden van perspectieven, en het zorgen dat het recht echt werkt – niet alleen op papier, maar ook in de praktijk.”
Inmiddels is ze stevig geworteld binnen de afdeling Law & Markets, waar ze intensief samenwerkt met collega’s uit uiteenlopende juridische disciplines. “De thema’s raken elkaar: duurzaamheid, digitalisering, voedselveiligheid, AI. En ik vind het alleen maar leuker worden.”
Regelgeving als product van meerdere vormen van kennis
Centraal in haar werk staat het begrip regulatory knowledge. “Goede wetgeving vereist een goed begrip van het probleem en daar is meer voor nodig dan alleen juridische of wetenschappelijke kennis. Je hebt ook maatschappelijke inzichten nodig. En duurzaamheid, dat zou wat mij betreft als zelfstandige vorm van kennis erkend moeten worden.” Die visie werkt ze uit in publicaties en samenwerkingen met collega’s zoals Alberto Quintavalla.
In een recent rapport voor de overheid, geschreven met Willem Jan Kortleven, onderzoekt ze hoe wetgeving veerkrachtiger kan worden. “Technologische innovatie vraagt om aanpassingsvermogen. Maar je wilt ook juridische robuustheid: regels die tegen een stootje kunnen, ook onder maatschappelijke druk.” Dat spanningsveld fascineert haar. “Neem de coronamaatregelen: er was urgentie om maatregelen te nemen, maar door deze maatregelen kwamen ook grondrechten onder druk te staan. We moeten voorkomen dat het recht zich buigt naar de waan van de dag.”
Toekomstplannen: methodologie voor legal by design
Samen met Willem Jan Kortleven ontwikkelde Lonneke een juridisch raamwerk voor veerkrachtige wetgeving: wetgeving die kan meebewegen met technologische ontwikkelingen, zonder de juridische basis los te laten. De komende periode werkt ze aan een praktische uitwerking van dat idee, zodat het toepasbaar wordt op verschillende domeinen en technologieën, zoals AI in de juridische professie en in de gezondheidszorg.
Uiteindelijk draait Lonneke’s werk steeds weer om dezelfde vraag: hoe geef je wetgeving vorm rond technologieën die zich snel ontwikkelen en tegelijk morele en maatschappelijke vragen oproepen? Juist in dat spanningsveld bouwt zij aan kaders die meebewegen met innovatie, zonder de juridische basis uit het oog te verliezen. Want alleen wetgeving die zowel veerkrachtig als zorgvuldig is, blijft relevant in de wereld van morgen.
