Waarom winnen traditionele ideeën over de verhouding tussen mannen en vrouwen opnieuw terrein? Filosoof Eveline Groot sprak erover in NOS Met het Oog op Morgen. Aan de hand van de Franse Revolutie en het denken van Germaine de Staël liet zij zien dat vooruitgang op het gebied van emancipatie zelden zonder tegenreactie verloopt.
Het patriarchaat is nooit helemaal verdwenen, stelt Eveline Groot, maar de tegenkrachten tegen vrouwenemancipatie zijn de laatste jaren wel zichtbaarder geworden. In Met het Oog op Morgen sprak de filosoof van de Erasmus Universiteit Rotterdam over de hernieuwde aantrekkingskracht van traditionele rolpatronen en de vraag wat de geschiedenis ons daarover kan leren.
Volgens Groot is emancipatie geen lineair proces waarin verworven rechten vanzelf behouden blijven. Wanneer groepen meer gelijkheid opeisen, ontstaat vaak weerstand bij degenen die het gevoel hebben privileges of maatschappelijke ruimte te moeten afstaan. Dat mechanisme is volgens haar door de geschiedenis heen zichtbaar.
De vergeten filosofe Germaine de Staël
Groot put daarbij uit haar onderzoek naar de Frans-Zwitserse denker Germaine de Staël, die leefde ten tijde van de Franse Revolutie. De Staël, dochter van de Franse minister van Financiën Jacques Necker en een invloedrijke politieke en filosofische denker, wordt ook wel de ‘moeder van het liberalisme’ genoemd.
De Franse Revolutie beloofde vrijheid en gelijkheid, maar die idealen golden bepaald niet vanzelfsprekend voor vrouwen, vertelde Groot. Juist in perioden waarin bestaande machtsverhoudingen ter discussie staan, wordt zichtbaar wie daadwerkelijk toegang krijgt tot politieke rechten en maatschappelijke invloed.
Volgens Groot ontstaat daarbij gemakkelijk een gevoel van schaarste: wanneer nieuwe groepen aanspraak maken op politieke of maatschappelijke ruimte, kunnen groepen die daar al over beschikken dit ervaren als verlies. “Als je ook maar iets van een privilege hebt en je moet dat weer gaan delen met anderen”, zo legde ze uit, kan de roep om gelijkheid juist een tegenreactie oproepen.
Emancipatie is nog niet voltooid
Hoewel de positie van vrouwen in Nederland sterk is verbeterd, waarschuwt Groot ervoor om emancipatie als een afgerond project te beschouwen. Vrouwen zijn zichtbaarder in politiek en bedrijfsleven, maar gelijkheid is volgens haar nog lang niet op alle terreinen bereikt.
Tegelijkertijd ziet ze dat vrouwenrechten steeds sterker verweven raken met een bredere discussie over democratie, individuele rechten en de rechtsstaat. Juist daarom moet de positie van vrouwen volgens Groot niet als een afzonderlijk emancipatievraagstuk worden bekeken.
“Vrouwenrechten zijn een soort kanarie in de kolenmijn”, stelde ze in de uitzending. Wanneer democratische instituties en de rechtsstaat onder druk komen te staan, zijn de rechten van vrouwen en minderheden vaak een van de eerste terreinen waarop dat zichtbaar wordt.
Als voorbeeld wees Groot onder meer op de discussie over abortusrechten. Het terugdraaien daarvan raakt volgens haar niet alleen vrouwen, maar zegt ook iets over de manier waarop een samenleving met individuele vrijheden en mensenrechten omgaat.
Onzekerheid onder jonge mannen
In het gesprek kwam ook de groeiende populariteit van de zogenoemde ‘manosphere’ en figuren als Andrew Tate ter sprake. Groot plaatst die ontwikkeling eveneens in een bredere maatschappelijke context.
Veel jongeren kijken onzeker naar hun toekomst, stelt ze. Vooral jonge mannen kunnen het gevoel hebben dat hun maatschappelijke positie onder druk staat. Wanneer emancipatie vervolgens vooral wordt ervaren als het verlies van een bestaande positie, kunnen conservatieve ideeën over mannelijkheid en traditionele rolpatronen aantrekkelijker worden.
Daarmee is de huidige discussie over het patriarchaat volgens Groot niet simpelweg een strijd tussen mannen en vrouwen. Achter de tegenreactie op emancipatie liggen ook onzekerheid, ervaren schaarste en angst voor verlies van status en perspectief.
De geschiedenis laat volgens haar zien dat vooruitgang en tegenbeweging vaak naast elkaar bestaan. Juist daarom is alertheid nodig: verworven vrijheden zijn niet vanzelfsprekend blijvend verworven.
- Meer informatie
Voor persvragen kunt u contact opnemen met onze persvoorlichter Eddie Adelmund via adelmund@esphil.eur.nl.
- Gerelateerde content
