Is er zoiets als een Nederlandse filosofie? Ronald van Raak betwijfelt het. Toch is er volgens hem wel degelijk een denken dat zich juist in Nederland heeft gevormd – vaak buiten de universiteiten, in debat met politici, geestelijken en wetenschappers. In Geen land van grote woorden, dat op 5 februari verschijnt, volgt hij tien eeuwen filosofie als een open en vaak botsende praktijk, gedragen door migrerende denkers, burgerlijke genootschappen en dwarse intellectuelen. In dit interview legt Van Raak uit waarom die geschiedenis niet uitmondt in een nationale traditie, maar wel laat zien waar de grenzen lagen van tolerantie en vrij denken – toen en nu.
Dit boek is een kennismaking met de filosofie in Nederland. Waarom was dat nodig?
‘In Engeland, of Frankrijk, en zeker in de Duitstalige gebieden, is er belangstelling voor de eigen filosofische tradities. Onze faculteit kent een lange geschiedenis van onderzoek naar de wijsbegeerte in Nederland, maar op de andere universiteiten gebeurt dat nauwelijks. Toch merk ik tijdens lezingen dat hier in het land wel veel belangstelling voor is. Voor Erasmus en Spinoza en andere grote filosofen, maar ook voor typische denkers als Hadewych, Jacob Moleschott, of Luitzen Brouwer.’
Is er dan zoiets als een Nederlandse filosofie?
‘Nee. Alle pogingen om een identiteit vast te leggen zijn steeds mislukt. Gelukkig maar, want wie of wat wij zijn is onderwerp van voortdurend debat. Nederland was een knooppunt van de ideeën uit omringende landen, die hier samenkwamen, en werden bestreden, of verder uitgewerkt. En het denken elders beïnvloedden. ‘Geen land van grote woorden’ slaat op de typering door Helmuth Plessner, de Duitse jood die na 1933 naar Nederland vluchtte en in tijden van crisis en oorlog de openheid van het denken in ons land leerde waarderen. Niet door het bouwen van wijsgerige systemen, maar het steeds uitdagen van autoriteiten. Filosofie was in onze streken vaak minder academisch en speelde zich veelal af buiten de universiteiten.’
Kun je daar een voorbeeld van noemen?
‘De Moderne Devotie, in de veertiende eeuw, gemeenschappen van mannen en vooral vrouwen die zelfstandig wilden denken over God en de mens. Of de fysicotheologie, in de achttiende eeuw, waarin burgers in genootschappen onderzoek deden naar de natuur en zo kennis wilden krijgen van God en de moraal. Of de spinozistische beweging aan het eind van de negentiende eeuw, van schrijvers en vrijdenkers die zich keerden tegen de kerk en de politiek. Of de significa, de taalfilosofie in de eerste helft van de twintigste eeuw, die zich afspeelde in kringen van burgers die zich verzetten tegen de propaganda van die tijd.’
Filosofische richtingen die bijna niemand meer kent?
‘En dit daarom onder de aandacht moeten worden gebracht. Omdat ze laten zien wat in ons land mocht worden gezegd, maar vooral wat niet kon worden gedacht. Wat de grenzen waren van wat wel of niet werd getolereerd. De filosofie als spiegel van ons land, hoe we leerden nadenken over onszelf.’
Met veel invloeden van buiten dus?
‘De filosofie in Nederland is een historie van migranten. Erasmus werd beroemd in heel Europa; Newton werd in ons land omarmd. Hugo de Groot moest ons land ontvluchten; Descartes vond hier juist zijn toevlucht. Spinoza, onze beroemdste filosoof, was een migrant. Anderen, zoals Moleschott, hebben een andere nationaliteit aangenomen.’
Wel weer een optocht van mannen...
‘Als je de canon van de filosofie volgt, dan is dat inderdaad het geval. Hoewel ik deze kennismaking beknopt wilde houden, heb ik in het boek wel ruimte gevonden voor andere richtingen. Zoals het mystieke denken, of de literaire wijsbegeerte. Waarin vrouwen wel een belangrijke stem hadden. In mijn colleges zie ik nu dat vrouwen in de meerderheid zijn. Ik ben benieuwd wat voor invloed dat zal hebben op de filosofie in de toekomst.’
Laat deze geschiedenis ook zien waarom de filosofie relevant is?
‘Filosofen in ons land zijn in het verleden gehaat en vervolgd. Gevangengenomen en vermoord. Filosofen stelden vragen die men liever niet wilde, gingen over de grenzen van de tolerantie. Er waren affaires en animositeiten; vriendschappen en verraad. Schrijven over de filosofie in Nederland was niet alleen leuk, maar liet ook de relevantie zien van de filosofie. Door dwarse denkers die de status quo doorbraken en ons zo verder hielpen.’
Ronald van Raak is hoogleraar Filosofie in Nederland. Geen land van grote woorden verschijnt bij Boom.
- Meer informatie
Voor persvragen kunt u contact opnemen met onze persvoorlichter Eddie Adelmund (Adelmund@esphil.eur.nl).
