“Kennis van bewoners is onmisbaar voor de stad”

Het is een bedrijvige woensdagochtend in het Gemaal op Zuid in Rotterdam, de thuisbasis van de Afrikaanderwijk Coöperatie. In de wijkkeuken staan grote pannen op het vuur voor een cateringopdracht. Buiten, bij het Grondstoffenstation, is een ploeg medewerkers al vroeg begonnen met het verzamelen en sorteren van afval van de Afrikaandermarkt.

Tientallen bewoners uit de Afrikaanderwijk doen betaald werk via de coöperatie. Werk dat vroeger vaak werd uitbesteed aan bedrijven buiten de wijk, wordt nu lokaal georganiseerd en uitgevoerd door bewoners zelf. Naast catering, afvalverwerking, schoonmaak en textielproductie werken bewoners ook als onderzoekers. Ze agenderen belangrijke vraagstukken, zetten onderzoeken op en voeren die samen met wetenschappers uit.

Wijkwijs

De Afrikaanderwijk Coöperatie is onderdeel van Wijkwijs, een collectief van Rotterdammers en kennispartners die samen aan vraagstukken werken die bewoners zelf belangrijk vinden. 

“Wij proberen op een andere manier onderzoek te doen,” vertelt Wijkwijs-onderzoeker Els Leclercq (Design & Publics) in de documentaire, waarin bewoners, onderzoekers en andere betrokkenen geïnterviewd worden in het Gemaal op Zuid. Bewoners zijn binnen Wijkwijs meer dan deelnemers aan onderzoek. En ze zijn ook meer dan medeonderzoekers, zegt Leclercq. Ze zijn de drijvende kracht achter het onderzoek.

Het is een breuk met de traditionele manier van wetenschap bedrijven, waarbij wetenschappers onderzoek doen en daarover publiceren in wetenschappelijke journals. Dat gebeurt weliswaar steeds vaker met behulp van burgers, maar niet in dienst of onder leiding van hen.

Lokettenjungle

De documentaire laat zien hoe zo’n radicaal andere manier van onderzoek doen er in de praktijk uitziet, en waarom dat belangrijke kennis oplevert voor een stad als Rotterdam. Bewoners vertellen bijvoorbeeld over de lokettenjungle: de wirwar van instanties, formulieren en regelingen waarmee mensen te maken krijgen als ze hulp zoeken.

Rotterdammers die aankloppen bij een instantie met een simpele hulpvraag lopen vaak vast in de ingewikkelde systemen van hulpverlening. In de film vertellen bewoners waar dat precies misgaat.

Volgens Leclercq is dit soort kennis moeilijk op andere manieren te verkrijgen. “Bewoners beschikken over ervaringskennis en situationele kennis,” zegt ze. Eigenlijk zou die kennis een belangrijke voedingsbodem moeten zijn voor Rotterdams beleid. “Deze kennis is nodig om beleid passender, menswaardiger en rechtvaardiger te maken. Beleid wordt tenslotte voor de burger gemaakt.”

Een centrale plek in besluitvorming

Toch worden bewoners vaak pas laat betrokken bij plannen voor hun buurt en beslissingen die hen raken. Als de grote lijnen al vastliggen, krijgen bewoners soms de kans om hun mening te geven of iets in te brengen. “Bewoners worden dan gevraagd te participeren, terwijl fundamentele keuzes al zijn gemaakt,” zegt Leclercq.

Dat kan ook anders, laat een project in Kralingen-Oost zien waarbij Leclercq betrokken was. Daar werkten bewoners en lokale organisaties samen aan een Programma van Eisen voor hun wijk. Daarin staat wat zij belangrijk vinden, bijvoorbeeld rond mobiliteit, groen en voorzieningen. Ontwikkelaars moeten vervolgens laten zien hoe ze daar in hun plannen rekening mee houden.

“Als je bewoners een centrale plek geeft in dit soort processen, komen andere onderwerpen op tafel en sluiten plannen veel beter aan bij wat er in de wijk speelt,” aldus Leclercq. Institutionele spelers zijn best ontvankelijk voor het eerder betrekken van burgers, zegt ze. Zo worden de Happy Socks – zoals de burgeronderzoekers van de Afrikaanderwijk Coöperatie zichzelf noemen – tegenwoordig al in een vroeg stadium ingeschakeld door opdrachtgevers zoals TNO, de Gemeente Rotterdam en de Ombudsman.

De beste raadgevers voor nieuw beleid

Volgens Marianne van den Anker, ombudsvrouw van Rotterdam, zijn bewoners “de beste onderzoekers, raadgevers en inspiratoren” bij het maken van nieuw beleid voor de stad. “En ze zijn ook de dragers ervan,” zegt ze in de film.

Hoogleraar bestuurskunde Jurian Edelenbos (Erasmus Universiteit Rotterdam), ook betrokken bij Wijkwijs, ziet daarin een bredere bestuurlijke opdracht. Gemeenten hebben bewoners nodig om complexe problemen rond armoede, veiligheid en gezondheid aan te pakken, zegt hij. Maar dan moet hun inbreng niet alleen worden opgehaald. Er moet ook zichtbaar iets mee gebeuren.

Responsieve overheid

Niet alleen bewoners zijn daarbij gebaat, maar ook het stadsbestuur. “De gemeente kan vertrouwen vergroten door responsief te handelen,” zegt Edelenbos. “Dat betekent dat je de input en initiatieven van bewoners serieus neemt en daar zichtbaar opvolging aan geeft.”

Daaruit volgt niet dat elk voorstel wordt overgenomen, benadrukt Edelenbos. Maar bewoners moeten wel kunnen zien wat er met hun inbreng gebeurt. En als de stad geen gehoor kan geven aan behoeften of suggesties, moet duidelijk zijn waarom.

Als die opvolging ontbreekt, is dat niet zonder gevolgen. “Als overheden zeggen dat ze input belangrijk vinden maar er vervolgens niets mee doen, brokkelt het vertrouwen af.”

Van de stad naar het stadhuis

In het Gemaal op Zuid en andere Wijkwijs-praktijken wordt kennis opgebouwd over belangrijke vraagstukken, waar zowel de gemeente als bewoners mee worstelen: van werk en inkomen tot hulpverlening en veiligheid, en van hitte en wateroverlast tot de woningmarkt.

Maar die kennis bereikt het stadhuis op dit moment nog niet vanzelf. Leclercq, Edelenbos en andere Wijkwijs-onderzoekers pleiten ervoor om bewoners structureel te betrekken bij plannen en beslissingen over de stad. 

Ook universiteiten en kennisinstellingen maken zich sterk voor een centrale plek voor burgers in kennisproductie; zo hebben de Erasmus Universiteit Rotterdam, TU Delft, Universiteit Leiden, Erasmus MC en het Leids Universitair Medisch Centrum zich verenigd in de Hub for Impactful and Engaged Research (HIER), waar ook Jurian Edelenbos onderdeel van is. De universiteiten willen met deze hub de rol van burgerwetenschap verstevigen en bestaande initiatieven – die nu nog sterk versnipperd zijn – met elkaar verbinden. 

“We hebben een verschuiving nodig,” zegt Leclercq. “Van inspraak achteraf naar echte co-creatie en gedeelde besluitvorming.”

Over de film

Happy Socks: The Movie – Waarde van Wijkonderzoekers is een documentaire van Studio Roodenburch, die tot stand kwam met steun van het Resilient Delta initiative en Vital Cities & Citizens.

Eind 2023 onderzochten bewoners uit de Afrikaanderwijk en Vreewijk, samen met Design & Publics en de Afrikaanderwijk Coöperatie, wat gezondheid en welzijn in hun wijk betekenen. In de film reflecteren wijkonderzoekers, ontwerpers, wetenschappers, de wijkcoöperatie, de Rotterdamse ombudsvrouw en andere betrokkenen op dat proces en op de waarde van kennis uit de wijk.

• Bekijk hier de volledige film. 
• Bekijk hier fragmenten uit de film, geclusterd per thema.