‘Er bestaat geen menselijke variant van de neus van Pinokkio’

‘Ik ben onderweg, hoor’ is waarschijnlijk een van de meest voorkomende leugens in het dagelijks leven. Volgens Sophie van der Zee worden leugens vaak gebruikt voor imagomanagement: mensen proberen zichzelf net wat vriendelijker, leuker of slimmer voor te doen dan ze werkelijk zijn. Dat gebeurt bijvoorbeeld bij sollicitaties en in romantische relaties, waar mensen hun cv of datingprofiel soms wat oppoetsen. 

Onderzoek onder ruim duizend mensen, gepubliceerd in Acta Psychologica, laat zien dat adolescenten en jongvolwassenen gemiddeld vaker liegen dan ouderen. Volgens Van der Zee is dat niet zo verrassend: juist in deze levensfase willen mensen indruk maken op anderen, bijvoorbeeld bij het vinden van een partner of een baan. 

Ook liegen om iets níét te hoeven doen 

Liegen draait overigens niet altijd om jezelf beter voordoen. Uit nieuw, nog niet gepubliceerd onderzoek van Van der Zee en haar collega's blijkt dat mensen leugens ook gebruiken om iets te vermijden. In onderzoek in het Amsterdamse wetenschapsmuseum NEMO vroegen de onderzoekers ouders en kinderen naar de meest recente leugen die zij hadden verteld. Ouders bleken bijvoorbeeld te zeggen dat de batterij van een iPad leeg was om de schermtijd van hun kind te beperken. Ook werd als voorbeeld genoemd dat de gele ‘M’ van McDonald’s alleen brandt wanneer het restaurant gesloten is. 

Gemiddeld rapporteren mensen ongeveer twee leugens per dag. Dat cijfer geeft echter een vertekend beeld, benadrukt Van der Zee. Ongeveer de helft van de mensen zegt op een willekeurige dag helemaal niet te hebben gelogen, terwijl een kleine groep juist zeer veel liegt. Eén deelnemer uit de horeca rapporteerde zelfs 105 leugens op één dag. 

Niet alles wat we verzwijgen voelt als een leugen 

Onderzoek naar liegen kent bovendien methodologische beperkingen. Mensen zijn volgens Van der Zee niet altijd geneigd om eerlijk te rapporteren over negatief gedrag. Ook kunnen deelnemers aan dagboekonderzoek hun gedrag aanpassen omdat ze weten dat ze hun leugens later moeten opschrijven. Daarnaast herkennen mensen niet altijd dat ze liegen. Ook het bewust achterhouden van informatie valt onder de wetenschappelijke definitie van liegen. ‘Iets achterhouden vinden mensen vaak geen leugen, maar dat is het wel’, zegt Van der Zee. Dat maakt liegen volgens haar veelzijdiger dan het bewust verzinnen van een onwaarheid. Ook overdrijven, minimaliseren en informatie achterhouden kunnen vormen van liegen zijn. 

Geen neus van Pinokkio 

Maar kunnen we aan iemands gedrag zien of diegene liegt? Volgens Van der Zee is dat veel moeilijker dan mensen vaak denken. Er bestaat geen betrouwbaar lichamelijk of non-verbaal signaal waarmee je een leugenaar eenvoudig kunt ontmaskeren. ‘Er bestaat geen menselijke variant van de neus van Pinokkio’, aldus Van der Zee. Het idee dat iemand die liegt bijvoorbeeld automatisch wegkijkt of zenuwachtig friemelt, heeft geen solide wetenschappelijke basis. Het herkennen van bedrog is daarmee aanzienlijk ingewikkelder dan veel mensen denken.