Kunst biedt oplossingen waar de zorg met lege handen staat. Dankzij de kracht van de verbeelding kan kunst (zang, muziek, dans, theater, poëzie, beeldend) bijdragen aan de noodzakelijke humanisering en transformatie van zorg naar gezondheidsbevordering. Dit stelt prof.dr. Tineke Abma in haar oratie The Art of Healing. Op vrijdag 12 juni aanvaardt zij de leerstoel ‘Kunst en Zorg’ aan Erasmus School of Health Policy & Management (ESHPM).
De moderne geneeskunde heeft geen model voor wat het betekent om als persoon heel te zijn. Ze verdeelt de mens in losse specialismen, stelt meetbare feiten vaak boven persoonlijke ervaringen en laat weinig ruimte voor zingeving, spiritualiteit en emotionele beleving. Juist daarin schiet zij tekort. Dat is precies waar de kracht van kunst ligt: kunstenaars brengen aandacht voor betekenis, verbeelding en het innerlijk. Ze zien de mens in plaats van de patiënt.
Heling
Kunst kan ziekte en beperking niet genezen, maar wel helend werken, stelt Abma. “Op lichamelijk vlak zet kunst van alles in beweging. Het immuunsysteem reageert op kunstbeleving; de afweer wordt sterker en de kans op ontstekingen kleiner. Studies laten zien dat het stresshormoon cortisol daalt na een kunstinterventie, en dat er gelukshormonen vrijkomen. Psychologisch helpt kunst om emoties te reguleren en op sociaal vlak kan kunst eenzaamheid verminderen, mensen meer verbondenheid laten ervaren en hun sociale vaardigheden toenemen."
In de praktijk
Een goed voorbeeld volgens Abma is het MeeMaakAtelier van beeldend kunstenaar Nieke Koek op de pijnpoli van Amsterdam UMC. “Artsen hebben vragenlijsten om de pijn uit te vragen, maar die raken niet echt aan de pijn. Koek boetseert de pijn in klei, terwijl de patiënt haar erover vertelt. Koek stelt ongewone vragen zoals ‘Wat voor kleur heeft de pijn?’ Vervolgens neemt de patiënt het kunstwerk mee naar de arts. Het is al meerdere keren voorgekomen dat de arts de behandeling op basis daarvan bijstelt.”
Abma noemt ook R.A.A.F. danst! Een serie dansworkshops voor jonge vrouwen met en na kanker. Die zitten na intensieve ziekenhuiskuren plots thuis, zonder nazorg, terwijl de emoties dan naar boven komen. “Door te dansen komen de vrouwen weer in contact met hun lichaam. Een voorbeeld van dat geneeskunde niet altijd alles kan oplossen, maar dat kunst hierbij wel kan helpen. Kunst werkt niet lineair, zoals een medicijn op een chemisch proces ingrijpt, maar werkt door op lichamelijk, psychologisch, sociaal, gedragsmatig, existentieel én spiritueel vlak.”
Foto: Kunstenaar Nieke Koek werkt samen met patiënten in ziekenhuizen om hun pijn vorm te geven in klei. In het MeeMaak Atelier van de poli Anesthesiologie van Amsterdam UMC onderzoekt ze met patiënten hoe pijn eruitziet, voelt en zelfs welke kleur of temperatuur die heeft. Door pijn tastbaar te maken, helpt dit project patiënten om hun klachten beter te begrijpen en er gemakkelijker over in gesprek te gaan met zorgverleners.
Zorg, kunst en wetenschap
Met behulp van de leerstoel ‘Kunst en Zorg’ wil Abma beter onderbouwen wat men in de praktijk ziet en wat velen van ons intuïtief al weten. Haar wetenschappelijk onderzoek levert een bijdrage aan de praktijk van de gezondheidszorg door cross-sectorale samenwerkingen aan te gaan. Duurzame verandering komt namelijk niet van buitenaf of door kunst als een oplossing te positioneren, maar ontwikkelt zich van binnenuit in co-creatie met mensen die ertoe doen, zoals patiënten en hun families, zorgverleners, kunstenaars en makers, zorgaanbieders, gemeenten en zorgverzekeraars.
Transformatie van de zorg
“Kunst werkt als een spiegel, en kan helpen problemen in de gezondheidszorg te herdefiniëren”, zegt Abma. “Veel kunstenaars die de zorg betreden doen dat, omdat ze kritisch zijn over de door technologie en productie-gedreven gezondheidszorg. Ze vragen aandacht voor de menselijkheid en voor vragen waar geen 'quick fix' voor is. Door de kracht van de verbeelding verruimt kunst onze horizon en levert ze een belangrijke bijdrage aan de noodzakelijke humanisering en transformatie van zorg naar gezondheidsbevordering.”
Kenniscentrum Kunst en Zorg
Om de kennis over kunst in de zorg verder te ontwikkelen, hebben ESHPM, Cordaan, Museum van de Geest, die de leerstoel mogelijk maakten, samen met Leyden Academy on Vitality & Ageing het Kenniscentrum voor Kunst en Zorg opgericht. Het kenniscentrum, waarvan Abma het boegbeeld is, zal zich de komende jaren richten op meer diepgaand onderzoek naar de samenhang tussen kunst in al haar vormen en de gunstige effecten daarvan op onze mentale en fysieke gezondheid.
Arts & Health Festival en Symposium
Voorafgaand aan de oratie vinden het Arts & Health Festival en een middagsymposium plaats met workshops, performances en inspirerende lezingen van (inter)nationale topsprekers. Naast bewustwording van de betekenis van kunst voor de gezondheid en het welbevinden van individuen en gemeenschappen staat het delen van wetenschappelijke inzichten en ‘best practices’ centraal. Iedereen is van harte welkom alle onderdelen van The Art of Healing bij te wonen. Het hele programma en inschrijfformulier vindt u op de eventpagina.
Over prof.dr. Tineke Abma
Tineke Abma is bijzonder hoogleraar Kunst en Zorg aan Erasmus School of Health Policy & Management (ESHPM). Deze leerstoel is ingesteld door ESHPM, zorgorganisatie Cordaan en Museum van de Geest. Deze samenwerking zorgde voor de oprichting van het Centrum voor Kunst en Zorg waarvan Tineke het boegbeeld is. Daarnaast is Abma werkzaam als Directeur-bestuurder van Leyden Academy on Vitality and Ageing en bijzonder hoogleraar Ouderenparticipatie bij Leiden Universitair Medisch Centrum (LUMC).
Foto: In haar oratie The Art of Healing stelt prof. dr. Tineke Abma dat kunst - van muziek en dans tot theater, poëzie en beeldende kunst - kan bijdragen aan de humanisering en vernieuwing van de zorg. Op de foto is zij te zien in het Museum van de Geest, een van de partners binnen Kenniscentrum Kunst en Zorg.
Contact
Voor interviews met Tineke Abma kunt u zich wenden tot haar secretariaat Ellen Plasmeijer (plasmeijer@leydenacademy.nl). Telefoonnummer: 071-5240962.
Op verzoek kunt u de tekst van de inaugurele rede onder embargo ontvangen. Deze mag pas gedeeld worden na het uitspreken van de rede op 12 juni a.s.
De oratie en de events daaraan voorafgaand worden gehouden in de Aula van de Erasmus Universiteit Rotterdam, Burgemeester Oudlaan 50, 3062 PA Rotterdam.
- Professor
