Klimaatbeleid begint niet bij het individu, maar bij de samenleving

De wortels van de klimaatcrisis liggen volgens Van Oorschot op de plantages

Om iets te kunnen oplossen moet je ook weten waar het vandaan komt. Waar is de basis gelegd voor klimaatverandering? "Het gaat niet om de poppetjes, maar om de achterliggende structuren die ertoe leiden dat natuur iets is geworden wat we kunnen uitputten en vervuilen", vertelt Van Oorschot. 

De industriële revolutie is daarin belangrijk, maar volgens Van Oorschot ontstond de fundamentele breuk tussen mens en natuur al eerder: op de plantages in de door Europese mogendheden gekoloniseerde gebieden. "Daar zie je historisch twee logica's samenkomen: die van ecologische versimpeling, en die van raciale classificatie."

"Ecologische versimpeling betekent dat je ergens één gewas verbouwt. Dat gaat ten koste van veel biodiversiteit. Je kiest één gewas dat snel groeit, zoals katoen, suiker of indigo. Uiteindelijk raakt de grond uitgeput. Daarnaast speelden raciale classificaties een rol, waarbinnen bepaalde mensen - tot slaaf gemaakte mensen bijvoorbeeld - het meest geschikt waren om het zware werk te doen. Dat leert ons dat het niet zozeer de fabriek is, maar de plantage, waar moderne constructies van ras, en het onderscheid tussen mens en natuur echt vorm kregen."

Stikstof speelt daar ook een cruciale rol in. Toch gaat de stikstofcrisis vooral over boeren en niet over boswachters. "Ons bos is niet goed vertegenwoordigd, terwijl het bos zo’n belangrijke plek is: ecologisch, sociaal, en ook gedeeltelijke economisch. We hebben meer landbouwgrond dan bos, maar ik denk dat we minder boeren hebben dan mensen die van bos genieten. De vraag die mij altijd bezighoudt in mijn werk is: wiens waardering van ons land, onze gedeelde aarde, doet er precies toe? Die vraag ga ik nu ook Europees vergelijkend bestuderen in mijn nieuwe ERC Starting Grant."

In slechte sociale huurwoningen wordt klimaatverandering voelbaar

Volgens Van Oorschot zit er ook een probleem in de manier waarop we over klimaatverandering praten. In sociaalwetenschappelijk onderzoek wordt het vaak gethematiseerd als een object waar je in kan geloven of niet, en een mening over kan hebben. Daardoor komt het buiten onszelf te staan, alsof het niet van ons is. Van Oorschot deed daarom in Rotterdam onderzoek naar hoe mensen klimaatverandering ervaren. "Dan zie je dat mensen ook in Rotterdam echt geraakt worden door klimaatverandering. Vooral mensen die wonen in versteende wijken met weinig bomen en in sociale huurwoningen waaraan al decennia weinig is gedaan, ondervinden de gevolgen. De warmte blijft daar in de zomer lang hangen. Dat kan tot gezondheidsschade leiden. Dan wordt klimaatverandering echt voelbaar."

De grote vraag is: hoe lossen we dit op? "Je ziet dat mensen voortdurend oplossingen improviseren: lakens voor de ramen hangen, je baby wat vaker in een koel bad doen en vaker bij je oma langsgaan om te kijken of ze genoeg drinkt. De aanpak wordt zo de verantwoordelijkheid van individuen. Die focus op individuele aanpassingen zie je ook breder, als mensen wordt verteld dat ze beter, duurzamer moeten consumeren, bijvoorbeeld, terwijl grote bedrijven op belastingvoordelen en subsidies kunnen rekenen."

"Het goede nieuws is: dit is niet onveranderlijk", vertelt de wetenschapper. "Als voorbeeld: ooit gold in Europa het goddelijk recht van koningen, die niemand behalve God verantwoording verschuldigd waren. Uiteindelijk veranderde dat, omdat mensen die orde niet langer accepteerden. Structuren, ook al lijken ze zo onoverkomelijk, zijn niet onaantastbaar. Het is moeilijk om over alternatieven na te denken, maar het kan wel. De mens loopt al tienduizenden jaren op deze aardbol rond en het kapitalisme is ongeveer vijfhonderd jaar oud. Dus het kan niet zo zijn dat er geen alternatieven zijn. Die alternatieven aftasten is de kern van een democratie."

Mensen zijn niet gek

Kapitalisme gaat over bezit en dat heeft volgens Van Oorschot ook een ecologische dimensie. "In ons systeem kun je iets in de wereld tot jouw eigendom maken, zodat andere mensen er geen gebruik van kunnen maken. Maar uiteindelijk delen we hier alles: water, lucht, grond en bomen. Waarom vinden we het dan normaal dat sommige bedrijven of mensen exclusief aanspraak kunnen maken op zaken waarvan we allemaal afhankelijk zijn? Op zoek naar alternatieven moet je die vanzelfsprekendheid los proberen te laten."

Volgens Van Oorschot sluit het overheidsbeleid onvoldoende aan bij wat mensen om zich heen waarnemen. Dat heeft gevolgen voor de samenleving. “Mensen gaan twijfelen aan hun waarneming. Ze zien dat het weer verandert. Vroeger waren de zomers niet zo heet, waren de bomen half augustus niet zo geel en had je ’s nachts minder last van de hitte. Veel mensen voelen dat er iets niet goed zit. Doordat klimaatverandering door sommige politici in twijfel wordt getrokken, twijfelen mensen aan hun eigen waarneming: 'Ben ik nou gek? Zie ik dit niet goed?' Maar ik denk niet dat ze gek zijn. Je zintuiglijke waarneming is ook een manier van weten en kennen. Die mag je serieus nemen."

Volgens Van Oorschot kan dit jaar de boeken ingaan als een jaar waarin veel Europeanen opnieuw heel direct voelen wat klimaatverandering voor hun leven betekent, onder meer door de bosbranden en het gevoel van gevaar dat daarmee gepaard gaat. "Een goed moment voor de regering om hier meer oog voor te hebben", sluit de socioloog af.