Hoe sociale ondernemers taboes rond menstruatie hielpen doorbreken

In 2015, tijdens een studieperiode in het buitenland, las Maria Carmen Punzi een artikel dat haar leven en loopbaan een andere richting gaf. Het beschreef een praktijk in West Nepal waarbij menstruerende vrouwen uit hun huis worden verbannen en buiten moeten slapen, soms in schuurtjes met vee. "Als je menstrueert, word je als onrein gezien," herinnert ze zich. "Je moet je isoleren. Je mag niet koken, je mag niet in je eigen bed slapen."

Wat haar het meest raakte, was niet alleen de ernst van de praktijk, maar vooral de manier waarop die werd geframed. "Ik herinner me dat ik dacht: dit is een kwestie van gendergelijkheid," zegt ze. En toch werd menstruatie zelden op die manier besproken. Dat inzicht markeerde het begin van een dubbele reis: zich academisch verdiepen in menstruatiegezondheid, terwijl ze ook haar eigen relatie met haar lichaam opnieuw ging doordenken. "Het persoonlijke en het professionele kwamen echt samen," reflecteert ze. "Dat is een rode draad in mijn leven." (Zie ook haar Instagram @periodswithmariacarmen)

Leren verbergen 

Het onderzoek van Punzi laat zien dat extreme praktijken zoals menstruatieverbanning deel uitmaken van een veel breder patroon van sociale censuur. In veel landen leren meisjes al op jonge leeftijd dat menstruatie iets is wat je moet verbergen. Ze groeide zelf op in Italië en herinnert zich klasgenoten die fluisterden in de schoolgangen en elkaar controleerden op bloedvlekken. "Er hangt zoveel schaamte rond het idee dat je je menstruatie niet onder controle zou hebben, dat het belangrijkste wordt om het te verbergen," zegt ze. Zelfs binnen gezinnen overheerst vaak stilte. "Ik leerde het te verbergen voor mijn eigen broers, ook al werd dat nooit expliciet tegen me gezegd," voegt ze toe.

Die verborgenheid heeft gevolgen. Menstruatie wordt vaak neergezet als vies, ontregelend of als iets waardoor vrouwen onvoorspelbaar zouden zijn. "Het is interessant," merkt de onderzoeker op, "want menstruatie is eigenlijk een graadmeter voor gezondheid, net als hartslag of temperatuur." Door het te negeren mis je vroege signalen van gezondheidsproblemen. Cultureel gezien wordt het echter weggezet als iets dat je maar stilletjes moet verdragen.

De rol van merken

Een centrale conclusie uit Punzi’s proefschrift is dat bedrijven een krachtige rol hebben gespeeld in het in stand houden van dit stigma. Decennialang draaide de marketing van gangbare menstruatieproducten om onzichtbaarheid. "De belofte was: wij helpen je te verbergen dat je menstrueert," zegt ze. "Als je ons product gebruikt, kun je bloeden in een witte broek terwijl je radslagen maakt in een bloemenveld. Iedereen die ooit ongesteld is geweest, weet dat dat niet realistisch is."

Chemicals are not for pussies

Humor speelde een cruciale rol bij het openen van dat gesprek. Sommige sociale ondernemingen gebruiken bewust speelse of provocerende campagnes om menstruatie zichtbaar te maken zonder met de vinger te wijzen. Punzi noemt voorbeelden waarin merken ironie, memes of slogans als "chemicals are not for pussies" inzetten om ongemak te ontmantelen en het gesprek uit te nodigen, in plaats van schaamte of stilte te versterken.

Wanneer er schandalen of controverses rond sociale ondernemingen ontstaan, reageren klanten veel heftiger dan ze bij grote corporaties zouden doen. "Mensen zijn echt gekwetst," herinnert ze zich. "Ze zeggen: ik vertrouwde dit merk." Ze verwijst bijvoorbeeld naar een Amerikaans merk van menstruatieondergoed waarbij tests de aanwezigheid van schadelijke stoffen aantoonden. Klanten waren niet alleen boos, maar ook persoonlijk teleurgesteld, omdat ze het merk actief hadden aanbevolen aan vrienden en zich emotioneel verbonden voelden met de missie.

Niet alle sociale ondernemingen overleven. Sommige sluiten hun deuren en verklaren hun missie volbracht. "Het taboe is grotendeels doorbroken," zeggen ze, "de markt ziet er anders uit." Andere professionaliseren of breiden uit naar aanverwante domeinen zoals menopauze, seksuele gezondheid of vruchtbaarheid. En weer andere worden overgenomen door grotere spelers. Samen vertellen deze paden een breder verhaal. Menstruatieproducten zijn niet zomaar producten en de bedrijven erachter zijn geen neutrale actoren. Ze geven vorm aan hoe mensen zich tot hun lichaam verhouden en aan wat als normaal wordt gezien. Zoals Punzi het samenvat: "menstruatiegezondheid is een structurele voorwaarde voor gendergelijkheid."